OCZAMI DZIECKA - WSPOMNIENIE OSADNICZKI ROK 1945 - 1947

Niniejsza praca otrzymała I-wszą nagrodę w ogólnopolskim konkursie na wspomnienia osadników. Wspomnienia publikowane były w tygodniku rzeszowskim "PROFILE", miesięczniku "KARKONOSZE" oraz czytane w radiu Wrocław.

Słynny reżyser filmowy Roman Polański powiedział kiedyś, że powinniśmy utrwalać każde wspomnienie, dotyczące lat wojny i okupacji oraz wczesnego okresu powojennego, ponieważ jesteśmy ostatnim pokoleniem pamiętającym tamte czasy. Po II wojnie światowej, na naszych oczach kształtowała się w szalonym tempie epoka technizacji, której odzwierciedleniem stała się pogoń za pieniądzem, globalizacja, komercja, swoboda seksualna, a także upadek wszelkich autorytetów i hamulców moralnych, brak ideałów.

W naszych czasach, wylęgły się trzy straszliwe plagi ludzkości, grożące zagładą cywilizowanemu światu; broń nuklearna, Aids i zniszczenie środowiska naturalnego. Żaden najgenialniejszy nawet wynalazek XX-go i XXI-go wieku, nie może być zadośćuczynieniem za zatrutą atmosferę i glebę, oceany i rzeki, za ginącą nieuchronnie przyrodę, za miliony padłych pszczół, za wyginięcie rzadkich zwierząt, za dewastację globalnej przyrody, czystej i nieskalanej, jaką my jeszcze pamiętamy z czasów młodości.

Należę do pokolenia bardzo nieszczęśliwego. Wojna pozbawiła nas radosnego dzieciństwa, nauczyła patrzeć okiem dorosłego człowieka na rzeczy tak przerażające, jakich żadne dziecko nigdy nie powinno oglądać. Lata wojny często uczyły strachu i zakłamania, łamały i paczyły młode charaktery. Zaowocowało to w życiu dorosłym.

Nie należeliśmy do pokolenia, które krwią i ogromnym wysiłkiem, po 126 latach niewoli, wywalczyło w 1918 i 1920 roku, niepodległość ojczyzny. Nie byliśmy pokoleniem Kolumbów, którym dane było z bronią w ręku walczyć o wolność ojczyzny i ginąć "jak kamienie rzucone na szaniec" w Powstaniu Warszawskim. My byliśmy pokoleniem, wstępującym w życie w okrutnych czasach stalinowskiego terroru. Pokoleniem bezwzględnie obdzieranym, w tamtych złowrogich czasach, z wiary i patriotyzmu, nazywanego złowrogo nacjonalizmem, bez nadziei na lepszą przyszłość. Odbierano nam złudzenia w nieomylność rzekomych autorytetów i ekip rządzących, co jakiś czas zwalanych z hukiem z piedestałów.

Moje pokolenie potrafiło jednak dokonać rzeczy niezwykłej w dziejach Polski. Podniosło ją z gruzów, obudziło z totalnej niemocy po latach wojny i okupacji. Sprawiło, że Polska zaczęła liczyć się w świecie, że stała się z ubogiego rolniczego państwa, w kraj uprzemysłowiony. A potem, po raz pierwszy w historii, moje pokolenie bezkrwawo wywalczyło wolną ojczyznę. Ale czy naprawdę dzisiaj jest ona taka, jaką pragnęliśmy ją widzieć? Bardzo w to wątpię. Dlatego też, aby oderwać myśli od przykrej rzeczywistości, uciekam pamięcią w świat wspomnień mego dzieciństwa, być może czasem smutnego, lecz momentami zabawnego i miłego. Wspomnienia te są w pewnym sensie historyczne, ponieważ losy każdej polskiej rodziny, to przecież drobna cząsteczka w dziejach narodu.

Matka moja była rodowitą poznanianką, ojciec urodził się w Rzeszowie, chociaż korzenie rodziny sięgały dawnych Kresów Wschodnich. W dzieciństwie często zadawano mi dosyć niemądre pytanie:

- Które miasto lubisz więcej, Rzeszów czy Poznań? - i tymi pytaniami obrzydzono mi oba te piękne miasta na długie lata.

Moja prawdziwa egzystencja, rozpoczęła się pewnego ponurego, październikowego dnia 1945 roku, kiedy stanęłam pierwszy raz na dworcu kolejowym, bezlitośnie zniszczonego niewielkiego, brzydkiego niemieckiego miasteczka, noszącego obcą nazwę Bunzlau!

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

             W SIEDEMDZIESIĄTĄ PIĄTĄ ROCZNICĘ PRZYBYCIA DO BOLESŁAWCA

We wtorek wyjeżdżamy! - decyzja o tym zapadła w momencie otrzymania listu od Ojca, w którym zalecał nam pośpiech. Sąsiedzi mieszkający od pokoleń w jednym mieście i w tym samym miejscu, emocjonowali się tą nowiną i komentowali z dezaprobatą decyzję matki, która w tak niespokojnych czasach, odważyła się wyruszać w daleką drogę, z sześcioletnim dzieckiem, czyli mną!

Rzeszów - targowisko przy Ratuszu.

Był początek października 1945 roku.

Ojciec, przedwojenny oficer Wojska Polskiego, we wrześniu 1944 roku, na polecenie dowódców AK, zdecydował się wstąpić do służby wojskowej w rzeszowskim RKU, (Rejonowa Komenda Uzupełnień) i od sierpnia 1945 roku, przebywał na Ziemiach Zachodnich, w jakimś zapadłym miasteczku Bunzlau, o jakim żaden mieszkaniec Rzeszowa nigdy nic nie słyszał. Pomimo niepokojących wiadomości krążących o "dzikim Zachodzie", matka postanowiła podzielić los ojca i tam właśnie się osiedlić, kiedy zgasła nadzieja powrotu do rodzinnego Poznania. Naszej spokojnej rodzinie i sąsiadom, nie mieściło się wprost w głowach, żeby dobrowolnie porzucać wygodny dom, ustabilizowane życie i szukać gdzieś guza, na zachodnich kresach nowej Rzeczypospolitej. Babcia w rozpaczy łamała ręce, przepowiadając nam ponuro marny koniec. Ciocia Marynia codziennie przynosiła z miasta hiobowe wieści, o napadach, morderstwach, głodzie i gwałtach na kobietach, dzieciach i kozach.(sic!) Informowała nas o tym ze świętą zgrozą, namawiając matkę gorąco, by zmieniła decyzję i pozostała.

Ciocia Stasia przestała wieczorami grać na fortepianie Chopina i tylko jakimiś burzliwymi etiudami dawała wyraz swemu przygnębieniu. Dziadzio Tadeusz nie mówił nic, lecz swoim zwyczajem, wetknąwszy nos w książkę, ciężko wzdychał. Babcia wyczerpawszy wszystkie argumenty, wołała rozpaczliwie:

- Tadziu, zrób coś!

Dziadzio podnosił głowę i odpowiadał z rezygnacją:

- Przecież widzisz, Pelu, że się martwię. - potem wracał do przerwanej lektury, hałaśliwie wycierając nos w chusteczkę.

  Starsza o pięć lat kuzyneczka Danusia, obraziła się na mnie uważając, że za bardzo zadzieram nosa. A mnie nic nie obchodziło, co kto mówi. Byłam nieprzytomna z podniecenia, ekscytacji i zachowywałam się tak nieznośnie, że Mama musiała przywoływać mnie do porządku za pomocą kilku mocnych klapsów. 

Cudowne czasy swobody w Gręboszowie. Mleko prosto od krowy i wiejski chleb z masłem.

Szalałam wprost z radości, że pojadę wojskowym pociągiem i cieszyłam się nadzieją spotkania długo nie widzianego Ojca. Mama z właściwym sobie uporem nie zmieniła powziętej decyzji. Przez kilka dni poprzedzających wyjazd, chodziłyśmy żegnać się z rodziną, znajomymi i miastem, które bardzo kochałam. Tutaj przez sześć lat mieszkałam i przeżyłam koszmar okupacji hitlerowskiej, powracający ciągle w moich złych snach.

Kościół Farny w Rzeszowie.

 Żegnałyśmy ulubiony kościół Farny, gdzie Ojciec i ja byliśmy ochrzczeni, oraz cmentarz na Pobitnem, na którym spoczywali krewni i koledzy Ojca, żołnierze Armii Krajowej, pomordowani bestialsko przed samym wyzwoleniem. Na ich grobie składamy wiązanki jesiennych astrów. W tym roku nie zapalimy tu znicza w Dzień Zaduszny. Odnoszę wrażenie, że odrywamy się od swoich korzeni, żeby szukać nowego bytu.

Zamek Lubomirskich - foto. Arkadia Firma Archeologiczna.

  Pod murami Zamku Lubomirskich, w parkowej alejce, wielkie kasztanowce ronią pożółkłe liście. Spoglądam na ponure zamczysko ze strachem. Ze wspomnień rodzinnych wiem, że tutaj więziony był mój pradziad Władysław (Lašzlo) Erban, powstaniec z 1863 roku, żołnierz legendarnego generała Dionizego Czachowskiego. W czasie okupacji, w tymże Zamku była katownia gestapo. Został tam rozstrzelany przyjaciel mego Ojca, pan Konstanty Kubień, żołnierz Armii Krajowej. Znosząc bohatersko okrutne tortury, nie wydał nikogo, pozostawiając po sobie pamięć dzielnego Polaka i najlepszego człowieka. Obecnie Zamek stał się siedzibą wzbudzającego postrach Urzędu Bezpieczeństwa, a puste już cele, ponownie zapełniły się więźniami, przeważnie żołnierzami Armii Krajowej. W maleńkich, zakratowanych okienkach, mignie czasami czyjaś twarz.

Matka i rodzina, z ulgą przyjęli do wiadomości fakt, iż Ojciec zniknął z niebezpiecznego terenu i znajduje się już na drugim krańcu Polski, blisko granicy. Ze względu na swoją przynależność do AK, obawiał się jakiejś wsypy i aresztowania.

Nadszedł dzień wyjazdu.

Matka od rana biegała zdenerwowana, upychając do walizek jeszcze jakiś zapomniany łaszek lub przedmiot, w domu niepotrzebny, lecz tam, na Zachodzie, z pewnością przydatny. Cała rodzina patrzyła na nas z niepokojem, zastanawiając się, czy damy sobie radę z piętrzącymi się tobołami, w których mieścił się cały nasz dobytek. Miałyśmy jechać nocnym transportem wojskowym, i w RKU, znajdującym się vis-a-vis Zamku, oprócz suchego prowiantu, wydano Mamie specjalny bilet na przejazd do tego Bunzlau.

Rzeszów Stare Olszynki.   foto.(Moje podróże po Polsce) 

 Był już wieczór, jesienny, chłodny i wietrzny. Wczesna październikowa noc zakryła znajome drzewa w ogrodzie i płynący w dole Wisłok, tak bardzo przeze mnie kochany. Byłam senna i mimo woli rozglądałam się za moim łóżeczkiem i misiem, zawsze śpiącym ze mną. Niestety, ani łóżeczka, ani misia już nie ma w moim pokoju. Mama oddała wszystkie moje rzeczy znajomej pani. Możemy zabrać z sobą tylko niezbędne przedmioty i odzież.

"Dziki Zachód" wyobrażałam sobie jako nieokreślony bliżej obszar, zasiedlony wrogimi Niemcami, strzelającymi do nas z wszelkiego rodzaju broni. W marzeniach przeżywałam już wspaniałe przygody, kończące się dla mnie zawsze szczęśliwie. Kuzyneczka Danusia, przypatrywała mi się podejrzliwie, bo nagle stałam się tajemnicza i zarozumiała, traktując znajome dzieciaki z wyraźną wyższością i lekceważeniem. Miało to dla mnie niemiłe konsekwencje, bo zostałam wyśmiana i zignorowana przy zabawie, jakbym nagle stała się obca. Z wściekłości pobiłam się mocno z moim dotychczasowym przyjacielem Włodkiem i obrażona, z rozbitym nosem, nie pożegnałam się z nim wcale.

Zasiedliśmy do ostatniej w domu kolacji. Oczy kleiły się ze zmęczenia i naraz poczułam, że jest mi bardzo żal naszego pięknego domu i spokojnego życia. "Dziki Zachód" już nie wydawał się taki atrakcyjny. Chciałam się położyć i zasnąć. Dziadek, widząc moją żałosną minę, poradził Mamie, żeby dolała mi do herbaty odrobinę araku. Wypiłam napój duszkiem, oblizałam się i nagle zaczęłam ryczeć, jak cielę prowadzone na rzeź.

- Ja nie chcę nigdzie jechać! Mamusiu, zostańmy z babcią i dziadziem! - zawodziłam głośno.

Cała rodzina zaczęła mnie pocieszać i przytulać, a mnie zrobiło się bardzo wesoło. Przestałam zalewać się łzami, coś mówiłam i głupio się śmiałam. Byłam po prostu ululana! O 22 zajechała przed dom dorożka i Mama, przy pomocy ciotek i sąsiadów, zaczęła ładować do niej nasze bagaże. Potem rodzina i wszyscy sąsiedzi, brali nas w ramiona i żegnali się pochlipując. Poczułam zazdrość, że Danusia za chwile położy się spać do swojego łóżka i spokojnie zaśnie. A ja? Na myśl o rozstaniu z kuzynką, serce ścisnęło mi się boleśnie. Razem się wychowałyśmy i pomimo częstych kłótni, byłyśmy do siebie bardzo przywiązane. Wyrywam się z objęć ciotek i pobiegłam na balkon, żeby po raz ostatni spojrzeć na Wisłok i Olszynkę, ale gęsta jesienna mgła zasłoniła widok. Znajome drzewa w ogrodzie, wieczorem przybrały widmowe kształty, wyciągając ku mnie konary, jakby czyjeś długie szpony. Nagle stały mi się obce. Wielkie krzaki róż pod oknami, wyglądały jak zgarbione i przyczajone postacie.

Wisłok, taki jaki zapamiętałam  foto.(Moje podróże po Polsce)

Z dumną miną wsiadłam do dorożki, nie mogąc odżałować, że nie widzi mnie Włodek. Stara trzęsąca dorożka i dychawiczny koń, wydawały mi się wówczas wykwintnym środkiem lokomocji, godnym dzisiejszej luksusowej limuzyny. W drodze na dworzec kolejowy, towarzyszyły nam trzy ciocie, a reszta rodziny zgromadziła się przy ogrodowej furtce, żegnając nas płaczem i życzeniami szczęśliwej podróży. Babcia kreśliła za nami znak krzyża. Długo oglądałam się za siebie, wpatrując się w światło we frontowym pokoju. Kiedy nasz dom  zniknął zakryty drzewami, rozpłakałam się z żalu.

Rzeszowski dworzec PKP.

Na dworcu kolejowym było prawie pusto, tylko po peronie przechadzały się patrole wojskowe i milicyjne, z pepeszami przewieszonymi przez ramię. Dokoła nas wyrosła spora sterta bagaży. Pociąg naturalnie jest opóźniony i czekamy dzwoniąc zębami, stojąc na peronie w przenikliwym chłodzie. Z emocji i niewyspania mam dreszcze i marzę o łóżku. Niestety, nie wiadomo kiedy i gdzie położę się spać. Nie mamy już domu, bo ten znany od zawsze i bardzo kochany, stanie się za chwilę tylko wspomnieniem. Po dwóch godzinach, na horyzoncie pojawia się światło, a szyny zaczynają drgać, w miarę zbliżania się pociągu. Naraz na peronie robi się tłoczno, nie wiadomo skąd zjawiają się ludzie, obładowani walizkami, tobołkami i jakimiś bambetlami. Stają wzdłuż peronu, wychodzą z sali dworca, skaczą przez tory. Na stację wjeżdża olbrzymi eszelon załadowany wojskiem oraz sprzętem wojskowym. Kilka wagonów przeznaczono dla żołnierzy rannych w czasie pacyfikacji Bieszczad. Wagony są naturalnie towarowe. Ludzie z wysiłkiem dźwigają swoje manatki, chwytają na ręce dzieci i starają się siłą wcisnąć do zapchanego pociągu. Ale patrole żandarmerii i MO, bronią im wejścia, gdyż pociąg przeznaczony jest wyłącznie dla żołnierzy i ich rodzin. Podnosi się straszny wrzask. Podróżni przechodzą pod wagonami i próbują od tyłu wcisnąć się gdzieś, do jakiegoś kąta, obojętnie gdzie, byle tylko jechać.

"Rozkosze" podróży w 1945 r. foto.chojna24.pl

 Mama udręczona i zdenerwowana, kłóci się z nadgorliwym milicjantem, który brutalnie odpycha nas od wagonu. Podtyka mu pod sam nos przepustki i bilety. Nareszcie zrozumiał i pozwala nam wsiąść. Teraz następuje serdeczne, lecz krótkie pożegnanie z rodziną. Ciocie z płaczem wciskają mi do rąk torebki z cukierkami i paczkę ciastek z cukierni pana Ładosia. Wsiadamy, a ciocie i jakiś usłużny żołnierz, podają nam bagaże. Oj, coś dużo tego! Obie z Mamą uginamy się wprost pod ich ciężarem. W brudnym wagonie jest niemal ciemno i cuchnie dymem taniej machorki, medykamentami i słodkawym odorem moczu. Na drewnianej skrzynce pali się wątłym płomykiem świeczka. Jest tłoczno, ale gościnni żołnierze robią nam miejsce w samym kącie wagonu. Kochana Mama stara się jak może, aby nieco umilić mi ten prymityw. Rozściela na podłodze koce, kładzie poduszki i sadza mnie w miękkiej pościeli. Z termosu nalewa do kubka gorącą kawę, prawdziwą, zdobytą na czarnym rynku! Powoli robi mi się ciepło i przyjemnie. Mama siada obok mnie, a na honorowym miejscu stoi mój nocniczek, elegancko owinięty w kolorowy papier i przewiązany wstążeczką!

foto. DW

Pociąg tkwi na stacji już od kilku godzin i nic nie wskazuje na to, że szybko ruszy. Kiedy wszyscy tracą cierpliwość i klną kolejarzy, pociąg nagle szarpie i cofa się gwałtownie. Z rozpędu padamy do tyłu, zaraz potem, przy zgrzycie hamulców, pociąg rwie do przodu. Oddajemy głęboki pokłon panu maszyniście, waląc głowami o ścianę. Budynki stacyjne wolno przesuwają się do tyłu i giną w mroku. Nikną światła miasta. Pociąg nabiera prędkości, koła rytmicznie wybijają takt na spojeniach szyn. Nocny wiatr porusza dziurawym kocem, zasłaniającym otwarte okienko.

Mój znajomy od dzieciństwa świat pozostaje daleko za nami.

Ranni żołnierze nawiązują z nami rozmowę, wypytując, dokąd jedziemy i po co? Dziwią się i podziwiają odwagę Mamy. Chyba nie tylko odwagę, lecz i urodę, bo moja Mama jest bardzo ładna. Któryś z chłopców, ranny w nogę, wyciąga z kąta harmonię i zaczyna grać: "Nie szumcie wierzby nam". Smętne dźwięki instrumentu sprawiają dziwne wrażenie w tym miejscu, pełnym cierpienia. Ranni podchwytują melodię i półgłosem unisono nucą. Pomimo niewygód nastrój jest przyjazny, a ludzie sobie życzliwi. Przecież dopiero pięć miesięcy minęło od zakończenia najstraszliwszej wojny w dziejach ludzkości. Ciągle jeszcze nie możemy zapomnieć koszmaru okupacji. Nieskończenie długich lat udręki i czasu, kiedy to wbrew opinii jaką o sobie mamy, Polak Polakowi starał się być bratem. Dla tych biednych, rannych żołnierzy, wojna już się skończyła. Zresztą każdy z podróżnych ma nadzieję na ułożenie sobie nowej, lepszej przyszłości. W większości, ludzie jadą, tak jak i my, na Zachód, na tak zwane Ziemie Odzyskane.

Walki w Bieszczadach Akcja "Wisła" foto. Wyborcza.pl

  Wielu żołnierzy jest bardzo ciężko rannych. W Bieszczadach toczy się jeszcze krwawa i okrutna wojna z bandami UPA i resztkami hitlerowskich oddziałów SS, kryjących się w gęstych borach i górach. W tamtejszych lasach znajdują także schronienie żołnierze z WiN ¹ , NSZ² i inni, dla których nowa władza jest nie do zaakceptowania. Ojciec, będący jakiś czas szefem Komisji Poborowej w Krośnie, mobilizując II Armię LWP, opowiadał nam o dzikiej i strasznej walce wszystkich, przeciwko wszystkim. Wyszedł stamtąd z życiem niemal cudem.

Ojciec na polowaniu w Bieszczadach. 1945 r.

 Żołnierze także wspominają przerażające historie o metodach walki band UPA. Doprawdy, w głowie się nie mieści, skąd w ludziach tyle wynaturzonego okrucieństwa. Czasy są bardzo trudne i ludzie już są podzieleni. Na tych, którym nowa rzeczywistość się podoba – są to przeważnie biedacy, najczęściej uboga wieś, bezrolni, robotnicy, - oni bezkrytycznie wierzą w obietnice nowego rządu. Są także ci, dla których ideologia socjalistyczna jest nie do przyjęcia. Część inteligencji, ziemiaństwo, arystokracja. Nasza rodzina straciła rodowy majątek na kresach wschodnich i również jest wrogo usposobiona do nowego ustroju, tym bardziej, że niemal wszyscy krewni byli żołnierzami Armii Krajowej, obecnie źle widzianej.

Bieszczady - groby żołnierskie foto.dobroni.pl

 Trudno się w tym wszystkim połapać i strach, żeby komuś nie podpaść.

Jeden z żołnierzy ostrzega Mamę, że na Dolnym Śląsku działają jeszcze doskonale uzbrojone oddziały partyzantki niemieckiej, tak zwanego Werwolfu – czyli „Wilkołaków”. Jezus Maria, a Tatuś ciągle przebywa w terenie! Przytulam się do boku Mamy i naraz zaczynam się bać. Mama wprawdzie nie okazuje strachu, lecz zapewne myśli o tym samym, co ja. Powoli trafia do mojej świadomości, że marzenia o przygodach, w zetknięciu z ponurą rzeczywistością, skończą się dla mnie przykrym rozczarowaniem. Harmonia milknie, za to coraz głośniej rozlegają się stłumione jęki i stękania. Młodziutki chłopiec leżący w pobliżu, powtarza w gorączce: „ O mamo, mamusiu!” Sanitariusz poprawia mu opatrunki i z rezygnacją potrząsa głową. Dla kilku z tych biedaków, ta podróż będzie ostatnią w życiu. Świeczka zgasła, w wagonie jest ciemno i duszno. Czuć odrażającą woń jodoformu i ropy. Koła wystukują rytmicznie: „do domu, do domu, do domu”...ale my już nie mamy domu!

Zbiera mi się na płacz. Boję się tej nocy, pełnej zaduchu, cierpienia, odzywającej się do mnie jękami rannych. Tak diametralne innej od spokojnych i bezpiecznych nocy, przespanych w moim pokoju i łóżeczku, w domu dziadków. 

foto. Softonic

Wracam pamięcią do ulubionych letnich wieczorów. Ciocia Stasia przy fortepianie gra walce Chopina. Babcia podsuwa mnie i Danusi klosz z dojrzałymi czereśniami, lub cierpkimi morwami z naszego ogrodu. Marzę, żeby znowu pobiec na bosaka brzegiem Wisłoka, na przełaj przez Olszynki, wdychając zapach nagrzanej wody, wikliny i ryb. Tak bym chciała znowu w letni dzień, ścinać do wazonu róże w naszym ogrodzie.

Pewna byłam, że tej nocy nie zasnę. Jednak przytuliłam się do Mamy, rozżalona pociągnęłam nosem i niemal natychmiast zapadłam w mocny sen. c.d.n.

                                                             ---------------------------------

1Wolność i Niezawisłość – tajna organizacja militarna.

2NSZ – Narodowe Siły Zbrojne – tajna organizacja militarna.

Z KURZEM KRWI BRATNIEJ.

Rzeź galicyjska  J. Lewickiego

W lutym i w marcu, mija kolejna 174 rocznica wydarzeń, zwanych przez historyków rabacją galicyjską, czyli zbrodnią ludobójstwa na szlachcie polskiej.  Temat ten jest najczęściej dyskretnie omijany, bo jakoś nieprzyjemnie wspominać, że polscy chłopi udaremnili Rewolucję Krakowską, która dawała im ziemię i znosiła pańszczyznę. Podobnie zresztą się działo w 1863 r, gdy wybuchło Powstanie Styczniowe, w którym chłopi polscy w większości, okazali się wrogami powstańców. Było to celowe działanie dwóch zaborców - Austriaków i  carskiej Rosji, aby podzielić naród polski i sprawić, żebyśmy się wzajemnie nienawidzili.

 Rodzina Sierosławskich, z której pochodziła moja Babcia Pelagia, pieczętowała się herbem Łodzia. Herb ten należy do jednego z najstarszych herbów w Polsce. Przybył do nas z Anglii w XI lub XII wieku, za czasów pierwszych Piastów. Historia rodziny Sierosławskich była tragiczna. Ojciec Babci Pelagii, pradziad Jan Sierosławski, od dziecka zdradzał uzdolnienia muzycznie.

Pradziad Jan Sierosławski z żona i córkami. Pierwsza z prawej u góry, moja Babcia Pelagia.

Ponieważ był młodszym synem i duży majątek rodowy miał odziedziczyć jego starszy brat Karol, pradziad Jan postanowił poświęcić się muzyce. W latach czterdziestych XIX wieku, uczył się muzyki u prywatnych nauczycieli we Lwowie i w Krakowie. Brał lekcje fortepianu i gry na organach oraz na skrzypcach, Były to burzliwe i niebezpieczne czasy.

W 1846 roku wybuchła Rewolucja Krakowska przeciwko Austriakom. Utworzony Rząd Rzeczypospolitej Polski, ogłosił zniesienie różnic klasowych, obiecywał ziemię dla bezrolnych, oraz zniesienie pańszczyzny, łącząc niepodległość kraju z palącą kwestią chłopską. Planowane powstanie ogólnonarodowe udaremniły aresztowania jego przywódców. Po klęsce powstańców pod Gdowem 26. II. 1846r, i śmierci przywódcy Rewolucji Edwarda Dembowskiego, (Czerwonego Kasztelanica) powstanie zgasło.

Edward Dembowski

W czasie rewolucji Austriacy nie wahali się z murów Wawelu bombardować Krakowa, strzelając z dział do bezbronnej ludności miasta. Aby storpedować działania powstańcze, władze austriackie w terenie  J. von Wallerstern w Tarnowie i K. Bernd w Bochni, mieli znakomity pomysł na spacyfikowanie na terenie Galicji gniazd patriotyzmu w polskich dworach. Podburzyli chłopów małopolskich przeciwko szlachcie, obiecując nagrody pieniężne za głowy panów. Austriacy doskonale wiedzieli, że dwory były ostoją polskości i narodowych tradycji. Należało je póki czas zniszczyć, a myśl o niepodległości wykorzenić. Wybuchła tzw. rabacja, powstanie chłopskie przeciwko szlachcie a przywódcą chłopskim stał się Jakub Szela, gospodarz ze wsi Smarzowa w pow. Jasło.

Jakub Szela

Rozpętało się prawdziwe piekło!

Pradziad Jan Sierosławski miał wówczas 16 lat i przebywał w Krakowie, ucząc się muzyki organowej. Jego starszy brat Karol, studiował w Wiedniu.

Brat Jana, Karol Sierosławski z rodziną.

 Kiedy wybuchła Rewolucja Krakowska, pradziad nie wziął w niej udziału, ze względu na młody wiek. Zaniepokojony groźnymi wiadomościami o rebelii chłopskiej, ryzykując życie, wybrał się w chłopskim przebraniu do rodzinnego majątku, położonego w pobliżu Jasła. Wędrując piechotą, kryjąc się w dzień w obawie przed chłopskimi bandami i nocując gdzieś w polu pod krzakiem, doszedł w końcu do swego domu. Ale dużego białego dworu już nie było, nie było parku, ani sadu, tylko dymiąc jeszcze czarne zgliszcza. O tym, co zobaczył w ruinach rodzinnego domu, nigdy nikomu nie powiedział. Ale musiało to być coś przeraźliwego, bo pradziad mając 16 lat, w jednej chwili osiwiał. Jego bujne jasne włosy w sekundzie stały się niemal białe.

Sam wygrzebał w ziemi dół i pochował w nim to, co zostało z jego ojca, matki i dwóch młodziutkich sióstr.
Rewolucja upadła, – cała Małopolska, aż po kresy wschodnie, tonęła we krwi. 

Duże gromady chłopskie, pijane i żądne krwi, napadały na majątki ziemskie, mordując w straszliwy sposób mężczyzn, kobiety i dzieci, rabując i paląc dwory. Uzbrojeni w siekiery, widły kosy i piły, rebelianci znęcali się w przerażający sposób nad swoimi ofiarami, torturując je przed śmiercią, rozpiłowując między dwiema deskami, lub przy pomocy piły. Mężczyznom wydzierano oczy i ucinano języki, a potem bawiono się ich ściętymi głowami. Dzieci wrzucano do płonących domów, kobiety masowo gwałcono i okrutnie zabijano. Do austriackich urzędów, podjeżdżały chłopskie wozy, załadowane uciętymi głowami pomordowanych ofiar. Jak na tym obrazie:"Rzeź galicyjska" Jana Lewickiego, lub "Rabacja chłopska". Lorentowicza.

Rabacja chłopska J. Lorentowicza.

Austriacy płacili za każdą uciętą głowę! W czasie rabacji zginęły 3 tysiące szlachty polskiej, setki zabytkowych dworów spłonęło, zniszczeniu uległo mnóstwo narodowych pamiątek. Lecz sprawcy zbrodni pozostali bezkarni, gdyż wyręczyli zaborców, topiąc powstanie we krwi.
Jak doszło do tak strasznej, bratobójczej rzezi?
Słynny poeta Kornel Ujejski w swoim "Horale" pisał: "Ależ o Panie, oni niewinni. Choć naszą przyszłość cofnęli wstecz. Inni szatani byli tam czynni. O! rękę karaj, nie ślepy miecz!"
Małopolska w owym czasie była bardzo zacofania, a chłopi okrutnie wyzyskiwani i traktowanie gorzej niż zwierzęta. We wsiach panował głód, a chłopi żywieni nawet korą z drzew, pędzeni byli na pańskie pola, aby odrabiać pańszczyznę. Władze austriackie, z rozporządzenia cesarza Franciszka Józefa, ograniczyły pańszczyznę do 3 dni, a chłopom zezwolono  na opuszczanie wsi, zapowiadając dalsze reformy. Toteż galicyjscy chłopi ubóstwiali cesarza, uważając go za swego obrońcę i opiekuna.

Polak, to był pan mieszkający we dworze, a chłop nie uważał się za Polaka, lecz za cesarskiego. Już w 1845 r. po wsiach galicyjskich, krążyli agitatorzy i szpicle austriaccy, mówiący chłopom, że:"panowie zbuntowali się przeciwko "cysarzowi", a pan "cysorz"  pogniewał się na nich  i nakazuje, żeby chłopi panów wyrżnęli, dwory spalili, a wtedy pan "cysorz" zniesie pańszczyznę i da chłopom wolność. To było dolewanie oliwy do ognia! Od Podhala do Przemyśl, chłopi dostali zadanie, aby bronić "dobrego "cysorza", przed złą szlachtą!"
 Były ich setki. Szli pijani i przepełnieni nienawiścią. Wrzeszczeli i wyli, jak dzikie zwierzęta. Patrolowali gościńce i wsie, szukając "poloków" (szlachty polskiej) ludzi noszących kontusz, czy surdut, który można zrabować. Nocami wokół wsi stały uzbrojone chłopskie warty, czekając na powstańców krakowskich, idących na miejsce zbiórki. Takie oddziały z polecenia władz austriackich, natychmiast atakowali, a głowy zabitych zanosili na posterunki. Śpiewali szyderczo:
"Wygrali, wygrali ci nasi panowie
Wygrali ojczyznę cepami po głowie.
 Na gardziołku "siendę", flaków "wydobendę".
Na miejscu ślachcica, sam ślachcicem bendę"
W ciągu kilku dni, między 18 a 24 lutego,  chłopskie bandy zaatakowały kilkaset dworów, a w okolicach Tarnowa, Jasła, Mielca, Dębicy i Sącza, zamordowali około dwa tysiące osób. Zabijano w wymyślny sposób, stosując tortury, nabijając na widły, ćwiartując i bijąc cepami. Mordowali także księży, dopóki nie zwrócono im uwagi, że nie będzie miał kto odprawiać mszy, kiedy w niedzielę pójdą na nabożeństwo, wystrojeni w splamione krwią, zrabowane kontusze i surduty, a kobiety w suknie pań z dworu. Złapanych, rannych lub zabitych, chłopi dostarczali do austriackich urządów, gdzie płacono im 10 florenów za zabitego, 8 za rannego, 5 za zdrowego. Ponieważ więcej płacono za zabitego, chłopi mordowali jeńców, ucinając im głowy, żeby lepiej zarobić.

Rzeź trwała od 19 lutego do końca marca 1846 r.  Była to najkrwawsza zbrodnia w okresie zaborów.

Mogiła zbiorowa ofiar rabacji

 O galicyjskiej rabacji pisali wielcy poeci: K. Ujejski, w Horale - "Z dymem pożarów."  S.Wyspiański w "Weselu" wspomniał o krwawym Jakubie Szeli w  postaci "Upiora". S. Żeromski w książce "Wierna rzeka" jednym z bohaterów czyni Huberta Olbromskiego, komisarza Rządu Narodowego, będącego synem Rafała  Olbromskiego z "Popiołów". Opowiada on, że jego ojca, bohatera wojen napoleońskich, chłopi piłą przerżnęli. W "Wiernej rzece" Hubert Olbromski ginie, zarąbany przez carskich sołdatów. Opisując jego śmierć, Żeromski dokładnie obrazuje śmierć legendarnego powstańca styczniowego płk. Dionizego Czachowskiego. W większości postań chłopi polscy stali po stronie zaborców. To było przekleństwo naszej historii. Ofiary rabacji chłopskiej pochowane są na cmentarzu w Tarnowie i w wielu innych miejscach Małopolski, a pamięć o tej Kainowej zbrodni, pomimo upływu lat, jest w tamtejszych wsiach jeszcze żywa.
Czy 174 lata po rzezi galicyjskiej przestaliśmy się wzajemnie nienawidzić? Niech czytelnik sam na to pytanie odpowie.

"Wyklęty”! Wspomnienie z przeszłości.

 Ostatnio byłam we Wrocławiu i wróciłam do domu bardzo wkurzona, stojącymi w parkach i na skwerkach tablicami ku czci Żołnierzy Wyklętych. Przyszło mi na myśl wydarzenie z dawnych lat, związane z tą nazwą .

Rok 1945 i koniec II wojny światowej, przyniósł państwom zachodnim pokój, ale nam, Polakom, zamiast poczucia dobrze spełnionego obowiązku i spokoju, dał zmianę ustroju z kapitalistycznego na socjalistyczny. Współcześni historycy polscy, szczególnie z IPN-u, przekonują, że cały naród był przeciwny zmianie ustroju, protestował i buntował się, przeciwko wprowadzanym zmianom ustrojowym.

To twierdzenie jest może wiarygodne dla ludzi urodzonych w latach 1970-tych, 80-tych i 90-tych, czy 2000, ale nie dla osób, które były świadkami tych przemian. Przedwojenna Polska, podnosząca się po 126 latach niewoli, pomimo spektakularnych sukcesów gospodarczych i przemysłowych, była państwem na dorobku i duża część społeczeństwa żyła w biedzie, a czasem w skrajnej nędzy. Brakowało pracy, żywność i towary przemysłowe były drogie, a wieś z wielkimi majątkami i dziedzicami, tkwiła jeszcze w XIX wieku. Miliony Polaków żyły na skraju ubóstwa. Wrześniowa klęska i straszne lata okupacji, zmieniły orientację polityczną wielu Polaków. Ludzie nie życzyli sobie powrotu przedwojennych czasów.

Toteż w 1945 r. reformy nowego ustroju, przynoszące tym najbiedniejszym; pracę, darmową naukę, opiekę lekarską, porządne mieszkania, oraz ziemię małorolnym i bezrolnym chłopom, były przez dużą część społeczeństwa przyjęte, jeśli nie z entuzjazmem, to z dużym zadowoleniem. Dawały dorosłym i ich dzieciom szansę na lepsze, godniejsze życie, otwierając im drogę do miast i na wyższe uczelnie.

Oczywiście, nie wszystkie klasy społeczeństwo polskiego zgadzały się na zmianę ustroju. Arystokracja i ziemiaństwo polskie, wyrzucane z rodowych siedzib, pozbawiane majątków, więzione i prześladowane, nienawidziły socjalistycznego państwa. Dwory zamieniano na ośrodki zdrowia i szkoły.

Inteligencja polska także w większości nie akceptowała nowej władzy i nie godziła się na obecność na terenie Polski wojsk radzieckich, uważają, że fakt ten wskazuje iż Polska nie jest państwem suwerennym, lecz uległym Kremlowi.

Młodzi ludzie, będący w czasie wojny w szeregach Armii Krajowej, również nie odnajdywali się w nowej rzeczywistości stalinowskiego terroru. Byli więzieni i torturowani, a nawet skazywani na śmierć i traceni. Okupacyjna konieczność konspiracji, skłaniała niektórych do walki z nową władzą z bronią w ręku, choć już w styczniu 1945 roku generał Okulicki, wydanym rozkazem rozwiązał Armię Krajową. Młodzi ludzie nie zdawali sobie sprawy z faktu, iż byli ofiarami komeraży politycznych, okłamywani i przekonywani, że III wojna światowa lada dzień wybuchnie przynosząc Polsce prawdziwą wolność. Wierzyli w to, pozwalając sobą manipulować, pomimo jawnej zdrady sprzymierzeńców, którzy oddali Polskę w ręce zwycięskiego Stalina. Byli i tacy, co szli do lasu, przystając do oddziałów pseudopartyzanckich, band, rabujących i mordujących ludność w małych miasteczkach i wsiach, rzekomo w celu ukarania ich za członkostwo w partii, popieranie reformy rolnej, wstąpienia do milicji. O ile zamach na UB-owca, torturującego patriotów, miał jakiś sens, o tyle zabicie chłopa i jego rodziny, za przyjęcie ziemi od państwa, czy zwykłego milicjanta, nie mającego nic wspólnego z polityką, było zwykłą zbrodnią.

 Podłością i nikczemnością, było nakłanianie młodych ludzi, do wstępowania do tajnych organizacji paramilitarnych. Szukano takich ludzi w sferach inteligenckich i na uniwersytetach, wmawiając im, iż tylko oni mogą poderwać naród do walki z komunistycznym okupantem Polski. Zwykle byli to naiwni i ideowi młodzi mężczyźni, którzy uwierzyli w tą agitację. Nie zdawali sobie sprawy, że w przeciwieństwie do czasów wojny, społeczeństwo umęczone sześcioletnią okupacją, pragnie spokoju i stabilizacji. Nie rozumieli, że tym razem naród ich nie poprze. Kraj jest w odbudowie i społeczeństwo zajęte jest problemami dnia dzisiejszego. Będą osamotnieni walczyć z wiatrakami, do tragicznego końca.

Warszawiacy odbudowują swoje miasto.

 Nasz bliski krewny Marek, wychowany w krakowskiej, bardzo zamożnej profesorskiej rodzinie, wybitnie uzdolniony matematycznie, nagle zaczął interesować się polityką. Rodzice byli temu przeciwni, obawiając się, że zaniedba studia. Zresztą w czasie stalinowskiego terroru, zajmowanie się polityką było ryzykowne i niebezpieczne. Ale Marek zlekceważył ostrzeżenia rodziców i zaczął znikać na całe dnie z domu, spotykając się potajemnie z jakimiś osobami, o których nie chciał mówić.

Twierdził tylko, że studenci są przeciwni komunistycznemu reżimowi, ale mają nadzieję, że wkrótce wybuchnie wojna Stanów Zjednoczonych Ameryki, ze Związkiem Radzieckim, i wymiecie komunistów z Polski. Wtedy rząd emigracyjny z Londynu wróci do kraju i nastaną demokratyczne rządy.

- Musimy zrobić wszystko, żeby zniszczyć tę czerwona komunistyczną zarazę. - dowodził Marek z zapałem.

W 1948 r. Jesienią Mama miała  w klinice we Wrocławiu ciężką operację trepanacji czaszki, i co pewien czas jeździła do Wrocławia na badania. Tego dnia byłyśmy w klinice dłużej i dopiero późnym styczniowym popołudniem, udałyśmy się do mieszkającej na Sępolnie cioci. Tramwaj stanął na przystanku i wysiadłyśmy. Przytulone do siebie, trzymając się za ręce, szłyśmy piękną ulicą willową po chrupiącym pod nogami śniegu. 

 Było już widać willę, gdzie mieszkała ciotka. Stały przed nią trzy wysokie świerki kanadyjskie. Byłam zmęczona i głodna, a mama z pewnością źle się czuła po męczącym badaniu.. Obie cieszyłyśmy się już z góry na szklankę gorącej herbaty.

- Stójcie! - razem z głosem, oślepił nas ostry błysk światła z dużej latarki.

Stanęłyśmy osłupiałe ze zdumienia. Dopiero teraz w cieniu drzew ogrodowych eleganckich willi, dostrzegłyśmy stojące samochody i przyczajonych ludzi. Podeszło do nas dwóch mężczyzn po cywilnemu, świecąc nam w oczy latarkami.

- Pokażcie dokumenty, obywatelko. - powiedział jeden z nich.

- Nie wiem, komu mam je pokazać. - odparła odważnie Mama, mocno ściskając mi rękę.

- Urząd Bezpieczeństwa! - usłyszałyśmy w odpowiedzi. - Dokumenty. Co o tej porze robicie? Mieszkacie tu?

Mama wyjaśniła, że przyjechała do kliniki na badanie, a teraz idziemy do krewnej, żeby przenocować. Czułam, jak drży jej ręka i wiedziałam dlaczego. Wtedy nawet dzieci wiedziały, co znaczyło słowo: Urząd Bezpieczeństwa Publicznego - owiane straszną sławą UB! Zastanawiałyśmy się, co UB-wcy robią na tej cichej, willowej uliczce, zamieszkanej przez sławy naukowe.

- Gdzie mieszka wasza krewna? - zadał następne pytanie jeden z UB-owców.

- O, w tamtej willi. - mama wskazała ręką dom ciotki.

Zauważyłyśmy, że obaj mężczyźni wymienili między sobą znaczące spojrzenia.

- Chcecie tam zanocować?

- Tak, bo jutro muszę zrobić w klinice zdjęcie głowy. - odparła Mama. - Możemy już iść?

Mężczyźni ponownie wymienili spojrzenia, a jeden z nich skinął głową.

- Idźcie.

 Pośpiesznie ruszyłyśmy przed siebie, wstrzymując się, żeby nie biegnąć. Dopadłyśmy zadyszane furtki i zatrzasnęłyśmy ją za sobą. No, nareszcie! Mama nacisnęła guzik dzwonka i przestępując z nogi na nogę, czekałyśmy, aż ciocia nam otworzy. Długo to trwało, zanim usłyszałyśmy zgrzyt przekręcanej zasuwki i drzwi się uchyliły. Stała w nich śmiertelne blada ciotka i na nasz widok chwyciła się za głowę.

- Rany boskie! - jęknęła. - Po co przyjechałyście?

Stałyśmy osłupiałe tak dziwnym przyjęciem. Ciotka uchyliła szerzej drzwi, wpuszczając nas do hallu. Za nią stał barczysty mężczyzna po cywilnemu.

- Nie stójcie na progu. Wejdźcie, a wy, zgaście światło! - polecił rozkazującym tonem.

Zauważyłyśmy, że wszystkie drzwi do pokojów były otwarte, ale światła w nich pogaszone. Ciotka zaprowadziła nas do kuchni, gdzie paliła się słaba żarówka. Mama, nie zdejmując płaszcza usiadła na krześle i załamała ręce.

- Co tu się dzieje? - spytała szeptem.

Ciotka położyła palec na ustach.

- Dom jest otoczony, Szukają Marka!

Mama o mało nie zemdlała z przerażenia.

- Jezus Maria, u ciebie?

- Bo z Krakowa donieśli, że jedzie do Wrocławia.

- Dlaczego go szukają? - wyszeptała mama, oglądając się na mnie ze strachem.

- Podobno zastrzelił milicjanta, - ciotka przyłożyła usta do ucha mamy. - Dwóch jest w mieszkaniu, więc nic nie mówcie, bo podsłuchują.

- A gdzie Wandzia? - spytała Mama o córkę cioci, już normalnym tonem.

- W Zakopanem, na wczasach. Oczywiście o niczym nie wie. Oni już tak trzy godziny czekają na niego. Mają dokładne wiadomości o naszej rodzinie. W Rzeszowie także byli u dziadków. Dam wam coś zjeść i zaraz się połóżcie do łóżka. Oni nie pozwalają nam rozmawiać.

To była długa noc. Żadna z nas nie spała i czekałyśmy, kiedy do drzwi ktoś zadzwoni i wtedy zacznie się piekło. UB-owcy także całą noc nie spali, każąc sobie parzyć prawdziwą kawę i paląc smrodliwe papierosy. Rano z ulicy zniknęły auta i tylko w ogródku i w domu czyhali jeszcze UB-owcy, mając nadzieję, że Marek jednak się zjawi. Ale nie przyjechał, podobno ktoś go ostrzegł i wysiadł na trasie, wracając do Krakowa. 

Tam został aresztowany!

 Nam nie pozwolono wyjść z domu przez dwa dni. Ojciec szalał z niepokoju, telefonując do ciotki i dopytując się, dlaczego nie wracamy. Mama odpowiadała, że musi robić w klinice dodatkowe badania. Dopiero po trzech dniach i zrobieniu Mamie zdjęć rentgenowskich głowy, mogłyśmy wrócić do domu. Ta straszna noc na długo pozostała w mojej pamięci. Proces Marka i jego kolegów był utajniony. Prokurator zażądał kary śmierci przez powieszenie. Marek i drugi spiskowiec zostali straceni, jeden dostał dożywocie. Rodzinie nie pozwolono pożegnać się z Markiem.

- Bandyci nie zasługują na łaskę. - oświadczył funkcjonariusz UB, zrozpaczonej matce.

Niecały tydzień po opisywanych wypadkach, aresztowano w Rzeszowie, siostrę ojca, łączniczkę AK, pod zarzutem obrazy towarzysza Stalina i kontaktów z nielegalnym podziemiem. W czasie rewizji, UB-owcy, zdarli ze ściany nasze drzewo genealogiczne i podeptali je, razem z fotografiami rodzinnymi pradziadka, powstańca styczniowego. Tak dla ostrzeżenia, żeby się nam odechciało jaśniepańskich wygłupów! 

Dama w powstańczej żałobie.

Ciotka zniknęła, jak kamień w wodę. Biedna babcia niemal na kolanach błagała w Urzędzie Bezpieczeństwa o jakąś informację o córce. Niczego się nie dowiedziała. Ciotka wyszła dopiero po dwóch latach z Fordonu, prosto do szpitala dla nerwowo chorych. Miała połamane palce dłoni, a z zawodu była pianistką! Nigdy nie zwierzyła się nikomu z tego, co wycierpiała.

 Patrząc na tablice poświęcone Żołnierzom Wyklętym, pomyślałam z gniewem, że gdyby nie kłamliwa propaganda polityczna, zachęcająca polską młodzież do uczestniczenia w nielegalnych organizacjach, Marek byłby pewnie słynnym naukowcem, przynoszącym zaszczyt swojej ojczyźnie. Nie ma nawet grobu.