OCZAMI DZIECKA - WSPOMNIENIA OSADNICZKI ROK 1945 - 1947. CZĘŚĆ CZWARTA.

Portal historyczny miasta Legnicy Liegnitz.pl

W Liegnitz, a raczej już Lignicy, mieliśmy znowu dłuższy postój, bo nasz transport miał ruszyć w drogę dopiero następnego dnia. Ale skład pozostawał ten sam, więc nie musiałyśmy się przesiadać i rozstawać z życzliwymi nam ludźmi. Mama postanowiła wybrać się do lignickiego RKU, żeby zatelefonować do Ojca i powiadomić go, że dojechałyśmy aż do Lignicy i będziemy go oczekiwać na dworcu w tym Bunzlau. Miałam słodką nadzieję, że Tata skombinuje jakieś auto i sam po nas przyjedzie, bo podobno Bunzlau dzieli od Lignicy tylko 50 km. Prawie jesteśmy w domu, hurra!

Przeszło dwie godziny czekałyśmy na połączenie z RKU w Bunzlau. Mama była niemal przeźroczysta i uskarżała się na bóle żołądka. Na samą myśl, że może się rozchorować, ogarniał mnie obłędny strach, że w tym przypadku ja zostanę sama! W końcu otrzymałyśmy połączenie, lecz spotkał nas przykry zawód, bo zamiast pięknego głosu Ojca, usłyszałyśmy w słuchawce obcy baryton, który nas poinformował, że Tata wyjechał z komisją poborową w teren i powróci za miesiąc. Biedna Mama aż przysiadła z wrażenia. Ale pod koniec rozmowy zgłosił się znajomy oficer z Rzeszowa i zapewnił nas, że mieszkanie jest przygotowane, a na stacji oczekiwać nas będą znajomi. Cóż, dobre i to! 

Dworzec kolejowy w Legnicy. foto. Polska ORG.

 Lignica nam się zdecydowanie nie podobała. Brudna i ponura, ale bez porównania mniej zniszczona od Wrocławia, pełna była  wojsk radzieckich, które tam miały swoją główna siedzibę. Wróciłyśmy na dworzec. Mama dowiedziała się od jakiejś pasażerki, że w bufecie można kupić gorący obiad. Wprost nie do wiary! Mama pozostawiła mnie pod opieką pani Wiery i poszła przekonać się, czy to prawda. Siedziałam w wagonie z duszą na ramieniu, wyobrażając sobie, że każdej chwili pociąg ruszy, a Mama pozostanie. Postanowiłam w takim wypadku, wyskoczyć z wagonu, pozostawiając nasze bagaże. Moja wybujała wyobraźnia, jak zwykle płata mi figle, podsuwając coraz to straszniejsze obrazy. Zazdroszczę ludziom nie posiadającym wyobraźni, są o niebo szczęśliwsi ode mnie!

foto. Garnek

Oczywiście wszystko dobrze się skończyło, a Mama wróciła cała i zdrowa, niosąc na talerzu kotlet mielony z ziemniaczkami i marchewką. W termosie pachniała świeżo zaparzona kawa. Rzuciłam się na te delicje i zmiotłam wszystko, do ostatniej kruszynki. Jedynie dobre wychowanie powstrzymało mnie od wylizania talerza! Boże, gorący obiad, jakże mi smakował! Prócz krótkiej przerwy w Katowicach, podróżowałyśmy już przeszło dziesięć dni. Mama swój obiad zjadła w restauracji, była ożywiona i uśmiechnięta. Nie mogłyśmy wprost uwierzyć, że od celu podróży dzieli nas jedynie 50 kilometrów!

Lignica pozostała za nami i powoli zbliżamy się do Bunzlau. O, już najwyższy czas, bo obie jesteśmy w opłakanym stanie i u kresu sił. Te nędzne pięćdziesiąt kilometrów jechałyśmy dobę! Znudzona i chora, apatycznie przyglądam się mijanym widokom. Po obu stronach toru ciągną się pola nie tknięte pługiem. Wszędzie pustka i głucha cisza budząca niepokój. Znowu się zatrzymujemy, bo coś w lokomotywie nawaliło. Jak okiem sięgnąć, ogromna równina tchnie martwotą. 

 

foto. Zabytki.

Mijamy wsie z białymi, murowanymi domami, zbudowanymi w tak zwanym pruskim stylu, z czarnym belkowaniem na ścianach. W oknach widać firanki i doniczki ze zwiędłymi kwiatami, lecz nie ma ludzi. Niemcy uciekli. Także drogi są inne niż w Małopolsce, gładkie szosy obsadzone włoskimi topolami, wiją się jak wstęgi po sam horyzont. Och, jakże tęsknię do małopolskich wsi, chat krytych słomianą strzechą i polnych dróg z rosochatymi wierzbami, podobnymi do rozczochranych wiedźm. Czasami mijamy las lub zagajnik z połamanymi drzewami, bo na tych terenach toczyły się ciężkie boje. Dowodem na to są stojące w szczerym polu, rozbite lub spalone czołgi, zestrzelony samolot z połamanymi skrzydłami, na których widnieje budzący strach czarny krzyż, tak często widywany na polskim niebie. 

foto. Myśliwcy - Forum dyskusyjne

Pola poprzecinane są zygzakami rowów strzeleckich, a przy torach, jak złowrogie grzyby, stoją betonowe bunkry otoczone zasiekami z drutu kolczastego. Na ziemi pełno ogromnych dziur po wybuchach bomb i pocisków artyleryjskich. Dokoła mnóstwo mogił z hełmami zatkniętymi na patyku lub krzyżu. Jedne hełmy mają znak swastyki, inne białego orła. Tylko Rosjanie nie mają krzyża, lecz coś w rodzaju ula, a hełm leży na mogile.

To wszystko przypomina nam, że od zakończenia najbardziej krwawej wojny w dziejach ludzkości, minęło zaledwie pięć miesięcy. Są i takie miejsca, gdzie kopczyki mogił ciągną się jak okiem sięgnąć, tworząc ogromne cmentarze żołnierskie. Śpią na nich snem wiekuistym Niemcy, Polacy i Rosjanie, zrównani w śmierci i nareszcie pogodzeni. Bywa, że gdy pociąg zwalnia na nasypie kolejowym, dostrzegam ze zgrozą zagrzebane w pożółkłej trawie ludzkie szkielety, czekające cierpliwie na pochówek. Przykry to widok i nad wyraz ponury. Nad grobami płyną ciężkie jesienne chmury, z których mży drobny zimny deszcz.

foto. Historia.org.

Do Bunzlau dojeżdżamy późnym popołudniem. Stukot kół wagonu staje się coraz bardziej nieregularny, jakby i pociąg był zmęczony. Mijamy zrujnowane budynki przed stacją, kilka spalonych czołgów i dużą fabrykę z trzema wysokimi kominami. Widać już niewielkie miasteczko otoczone granatowym kręgiem borów. Żegnamy się czule z naszym opiekunem i panią Wierą, których zdążyłyśmy bardzo polubić. Oni jadą aż do Drezna. To naprawdę dobrzy, serdeczni ludzie i wiele im zawdzięczamy. Wysiadamy z pociągu, a obok nas na peronie wyrasta sterta bagaży.

Dworzec kolejowy w Bolesławcu. foto. zdjęcie archiwalne

Ostatnie promienie zachodzącego słońca, przebiły się przez wał brudnoszarych chmur i jaskrawo oświetlają  dworzec, z drewnianym daszkiem nad peronem. Ten pierwszy, mało zachęcający widok miasta, pozostał mi w pamięci na zawsze.

Rozglądamy się z ciekawością pomieszaną z rozpaczą. Więc to w tym mieście przyjdzie nam spędzić resztę życia? Tutaj będzie nasz nowy dom? Przy tym partykularzu, Rzeszów wydaje się metropolią. Mama jest szczególnie przygnębiona, bo miała nadzieję, że uda nam się powrócić do ukochanego rodzinnego Poznania, gdzie żyje cała rodzina Mamy. Dziadek Michał, ojciec Mamy jest powstańcem wielkopolskim z 1918 roku. Mama wychowana w wielkim mieście, bardzo za nim tęskni. Niestety, do dużych miast pchani są teraz mieszkańcy zapadłych wsi, którzy nawet za sto lat nie staną się prawdziwymi mieszczanami. I o to właśnie chodzi, żeby pozbyć się miejskiej inteligencji. Dlatego w Poznaniu dla nas miejsca  nie ma!

Udręczone, spoglądamy za odjeżdżającym wolno pociągiem. Zabiera on z sobą nasze niespełnione nadzieje. W drzwiach budynku dworca pokazują się znajome twarze żołnierzy, przeniesionych tu z rzeszowskiego RKU. Przyszli nas powitać, a razem z nimi jest porucznik A. także z Rzeszowa. Ojciec wyjeżdżając, zobowiązał go do opieki nad nami. Jesteśmy powitane entuzjastycznie, a żołnierze bez wysiłku porywają nasze bagaże. Nareszcie przestaniemy je taszczyć!

Hala dworca, współcześnie.  foto.Dolny Ślask org.pl

W hali dworca wyłożonej zielonymi kaflami, na ścianach pełno niemieckich afiszów, których nikt do tej pory nie zdarł. Jeden przedstawia atletycznie zbudowanego SS-mana, z pistoletem maszynowym na piersi, na tle ogromnej czarnej swastyki. Poniżej napis głosi: „ Wir kapitulieren nie!” (My nigdy się nie poddamy!) A nieco dalej, polski afisz przedstawia żołnierza w hełmie z orzełkiem, lecz bez korony, dzierżącego w dłoniach karabin. Poniżej napis:” Na Berlin!” Aż dziw, że obaj wojacy nie wezmą się za łby, lecz wiszą zgodnie obok siebie.

Wychodzimy z dworca na ulicę. Przed nami pusty skwerek, dalej niewielki park pełen starych drzew. Ulica wyłożona wielkimi płytami, prowadzi do centrum miasta. Czujemy się tu obco i źle. Nieliczni podróżni już przeszli, dokoła prócz nas ani żywej duszy. Rozglądam się i nagle otwieram szeroko oczy, ściskając Mamę za rękę. Przed nami zatrzymuje się czarna kareta zaprzężona w dwa konie. Autentyczna kareta z XIX wieku! Na widok naszych zdumionych min, żołnierze wybuchają śmiechem.

- No i jak się pani podoba nasz wojenny wehikuł? - odzywa się porucznik A.

- Prędzej mogłam się spodziewać, że przyjedziecie po nas czołgiem. - śmieje się Mama. - Skąd wytrzasnęliście to cudeńko?

- Trofiejne. Nasze auto zabrała komisja poborowa. A my, w nagłych wypadkach, posługujemy się tym oto reliktem przeszłości.

Porucznik szarmancko otworzył drzwiczki karety i pomógł nam wsiąść. Oszołomione, wcisnęłyśmy się do czarnego pudła i konie ruszyły. Jazda zajęła nam kilka minut, bo RKU, znajdowało się w budynku dzisiejszej prokuratury przy ul. Chrobrego. W stojącej obok trzypiętrowej kamienicy przy ul. Polnej 8, urządzane będą mieszkania dla oficerów i ich rodzin. Na razie na parterze mieszka tylko dozorca.

ul. Polna współcześnie. Nasz dom po prawej stronie. foto. Polska-org.

Przy drzwiach wita nas starszy, wąsaty jegomość z czerwonym nosem alkoholika. Zza jego pleców wyglądają twarze dwóch zaciekawionych kobiet. O tej porze stołówka żołnierska była już zamknięta, więc dozorca otrzymał bojowe zadanie poczęstowania nas kolacją. Na stole pojawiła się butelka wódki oraz miska galarety z wieprzowych nóżek. Do tego ocet, pieprz, sól i chleb, czarny jak święta ziemia. Brrr! Nasze nadzieje na gorący posiłek rozwiały się jak dym.

Do mieszkania dozorcy zaczęli schodzić się oficerowie z Rzeszowa, a Mama opowiada „biednym wygnańcom”, nowiny o ich rodzinach i miejskie ploteczki. Zagrzebani w tym niemieckim miasteczku, oficerowie spragnieni są wiadomości z „wielkiego świata”. Jesteśmy nieludzko zmęczone i nie możemy przełknąć tej zimnej galarety, której do dziś nienawidzę. Cały czas marzę o położeniu się do łóżka, w ciepłym przytulnym pokoju. Pokazało się jednak, że nie będziemy tutaj nocowały, lecz pojedziemy do nowego mieszkania.

Ogarnęło nas podniecenie. Boże, jedziemy do domu, jakie to szczęście, że mamy już własny dom! Natychmiast puściłam wodze fantazji, wyobrażając sobie różowy pokoik, z małą lampką nocną stojącą na stoliczku, przy biało zasłanym łóżeczku, z siedzącym na nim misiem. Nareszcie nie musimy się już nigdzie śpieszyć, nic nas nie goni, bo za chwilę znajdziemy się w domu! Byłam ogromnie ciekawa, jak wygląda to nasze mieszkanie. Ile ma pokoi, jakie meble i czy posiada łazienkę? Bardzo bym chciała żeby w saloniku stał fortepian, jak w domu dziadków, bo akurat zaczęłam się uczyć grać i miałam nadzieję, że gdy Ojciec wróci, będziemy wieczorami muzykowali. A gdyby tak ten dom miał jeszcze balkon jak w Rzeszowie, z widokiem na ogród i rzekę! Jednak doszłam do wniosku, że wymagam stanowczo za dużo, więc po namyśle zrezygnowałam z balkonu i rzeki. Za to już z góry cieszyłam się na kąpiel w ciepłej łazience! Posiedzę w wannie z godzinę, zmywając z siebie brud. Rano, w naszej jasnej, przestronnej kuchni, powita mnie mama i poda mi smaczne śniadanie, na stole przykrytym białym obrusem. A może będziemy mieli gosposię, taką kochaną, jak nasza rzeszowska Hania? Albo nianię? Nie, na nianię jestem już stanowczo za duża!

Fragment rynku w Bolesławcu  1945 r Facebook.

Widocznie Mama myśli o tym samym, bo widzę że oczy jej się śmieją i czule przytula mnie do siebie. Ponownie wsiadamy do karety i jedziemy ciemnymi ulicami miasta. Otacza nas nieprzenikniona noc, lecz prawdopodobnie posuwamy się wolno wąwozem z ruin. Nigdzie niemal nie widać światła wskazującego, że tu mieszkają ludzie. Tylko dwie latarnie karety rzucają na drogę słabe światełka. Porucznik A. który odwozi nas na nowe mieszkanie, wraz z dwoma uzbrojonymi po zęby żołnierzami, siedzącymi na koźle, opowiada o codziennym życiu w tym mieście. Podobno jest bardzo zniszczone. Z jego półsłówek domyślamy się, że życie tutaj nie będzie usłane różami. Przy okazji dowiadujemy się, że miasto nazywa się Bolesławiec, i ma starą piastowską historię, gdyż zostało założone przez księcia Bolesława Wysokiego.

Jedziemy wąskimi uliczkami, kareta ciągle podskakuje, trafiając na leżące na jezdni sterty gruzów.

ul Kubika dom pod nr. 20, w środku zdjęcia(szary)foto Bolesławiec

Nareszcie zatrzymujemy się przed jakimś domem.(ul. Kubika 20) Jest zupełnie ciemno, więc niewiele widzimy, lecz po lewej stronie na wzniesieniu, dostrzegam jakąś wielką budowlę z wysoką wieżycą. To chyba kościół. Dom jest jednopiętrowy i kompletnie nie oświetlony. Ani w jednym oknie nie pali się światło. Porucznik A. wchodzi po kilku schodkach na ganek i energicznie puka do masywnych drzwi. Nikt nie otwiera, a dom wygląda na niezamieszkały. W tym czasie żołnierze zdążyli wyładować z karety nasze bagaże i pomagają porucznikowi walić do drzwi. Dom dosłownie trzęsie się od potężnych uderzeń. To niemożliwe, żeby nikt tego nie słyszał, chyba że jest głuchy lub nieżywy. Porucznik zapewnia zaniepokojoną Mamę, że ktoś musi być w domu, bo powinni czekać na nas i przygotować nam pokój. Pokój?...Kiedy nasza cierpliwość się kończy, za drzwiami słychać kroki i kobiecy głos pyta po niemiecku:

- Wer da¹?

- Dobry wieczór, proszę otworzyć. - odpowiada porucznik również po niemiecku, przestępując z nogi na nogę, bo wszyscy porządnie zmarzliśmy.

Znowu czekamy i powoli tracimy nadzieję, że kiedykolwiek dostaniemy się do tej twierdzy. W końcu drzwi bezszelestnie się otwierają i na progu staje pulchna Niemka po trzydziestce, w turbanie na zaondulowanych włosach. Mierzy mnie i Mamę taksującym spojrzeniem i nagle uśmiecha się uprzejmie.

- Oh, mein Gott, Herr Oberleutnant! - woła z udanym zdumieniem, zalotnie spoglądając na oficera, ale nie rusza się z miejsca.

Porucznik robi krok do przodu.

- Możemy wejść? - pyta po niemiecku.

- Bitte, kommen Sie herein. - odpowiada kobieta i nareszcie się cofa, zapraszając nas do wnętrza domu.

Porucznik A. przedstawia nas i upewnia się, czy mieszkanie dla nas jest przygotowane. Frau W. ponownie przypatruje się nam  badawczo i potakuje. W domu są dwa mieszkania; na parterze i pierwszym piętrze. Po kamiennych schodach wchodzimy na górę do długiego ciemnego przedpokoju i Niemka otwiera jakieś drzwi. Stajemy na progu pokoju i bez słowa patrzymy. Przed nami malutki, środkowy pokoik z oknem wychodzącym na ulicę. Jedno łóżko z brudną pościelą, stara szafa, okrągły stół i dwa krzesła. Na nocnym stoliczku mała lampka nocna. To całe umeblowanie. Mama ciężko siada na pierwszym z brzegu krześle i osłupiałym wzrokiem spogląda na żołnierzy, wnoszących nasze walizki. Rozgniewany porucznik A. dopytuje się, dlaczego nie przygotowano dla nas lepszego pomieszczenia, przecież w domu nie brakuje ładnych pokoi. Niemka tłumaczy, że ten pokój zajmował Ojciec, a ona nie śmiała nic zmieniać bez jego wiedzy. Tere fere! Nie ulega wątpliwości, że Frau W. stanowczo nie życzy sobie nas tutaj.

foto. Wikiwand.

Zaraz też zrzuca ugrzecznioną maskę i oświadcza, że zamieszkała u niej rodzina, uciekając z Niemiec pod koniec wojny przed bombardowaniem. Jej stara matka koniecznie potrzebuje spokoju, po przeżytych nalotach lotniczych.

Nasze marzenia o własnym mieszkaniu rozsypały się, jak domek z kart. Porucznik A. patrzy na nas pytająco. Mama z rezygnacją wzrusza ramionami. Teraz jest nam już wszystko jedno. Pragniemy tylko położyć się i spać, spać, spać!... Moją uwagę zwraca duża ilość drzwi w naszym pokoju. Frau W. wyjaśnia, że jedne prowadzą do przedpokoju, nimi weszliśmy, drugie do pokoju zajmowanego przez jej rodzinę, a trzecie do pustego w tej chwili pokoju, w którym mieszka radziecki oficer, obecnie przebywający w terenie. Jej wyjaśnienia wcale mnie nie uspokajają, bo stanowczo za dużo tych drzwi i bardzo mi się to nie podoba.

Porucznik żegna się z nami i życząc nam dobrej nocy, wychodzi razem z żołnierzami. Ale w ostatniej chwili, widząc nasze przygnębione twarze, pociesza nas, że to tylko tymczasowe mieszkanie, bo wkrótce Ojciec postara się nam o coś o wiele lepszego. W końcu odchodzi, obiecując przyjść po nas rano i zabrać nas do RKU na śniadanie.

Zostajemy same, bo Niemka poszła odprowadzić porucznika do drzwi wejściowych. Mama natychmiast podrywa się z krzesła i z zaciśniętymi ustami zabiera się do zmiany bielizny pościelowej na łóżku. Na razie musimy korzystać z pierzyny i poduszek Frau W. bo nasze kołdry i duże poduchy pozostały u cioci w Katowicach. Przywiozłyśmy tylko jaśki i bieliznę pościelową, bardzo piękną, z koronkowymi wstawkami. Pomagam Mamie jak mogę i rozwieszam w szafie nasze ubiory. Przez cały czas nie odzywamy się do siebie, a ja udaję, że nie widzę, jak po twarzy mamy spływają łzy. Chce nam się pić i marzymy o gorącej herbacie. Przy łóżku wisi elektryczny dzwonek. Przyciskam guzik i po chwili zjawia się pani domu. Jest mile uśmiechnięta, lecz jej oczy patrzą na nas zimno i z niechęcią. Mama pyta, gdzie można zagrzać wodę na herbatę? Niemka zaskoczona doskonałą niemczyzną Mamy, błyskawicznie zmienia sposób bycia i uprzejmie sama przynosi nam czajnik pełen wrzącej wody. Nagle robi się bardzo rozmowna, wypytując nas o podróż i dziwi się, że Ojciec nie zajął dla nas jakiejś willi, których tyle stoi opuszczonych przez właścicieli. Niezbyt taktownie dopytuje się, czy zamierzamy zatrzymać się tu na dłużej, bo o niej tłoczno, a my z pewnością potrzebujemy wygód. Mama odpowiada chłodno, że tylko chwilowo korzystamy z jej gościny, bo po powrocie Ojca, zaraz się wyprowadzimy.

Całą rozmowę rozumiem niemal dosłownie, bo w czasie okupacji osłuchałam się z językiem „rasy panów”. Czasami bawiłam się z moją imienniczką Gizelą, córką austriackiego aptekarza, który uratował mi życie, dając szczepionkę, kiedy zachorowałam na dyfteryt i odmówił przyjęcia zapłaty. Widać Niemce spadł kamień z serca i zaraz nabrała lepszego humoru. Zaczęła się zachwycać naszą pościelą i współczuła nam, że nie zastałyśmy Ojca. Nieustannie zadawała nam jakieś pytania. Ta jej ciekawość zdenerwowała Mamę, gdyż kobieta nie powodowała się sympatią, lecz miała jakiś inny, ukryty cel. Mama, z natury bardzo życzliwa, potrafiła zachować się wyniośle i oficjalnie, dając tym Niemce do zrozumienia, że pragniemy być same. Nareszcie zrozumiała i się wyniosła, życząc nam dobrej nocy.

Rzucam się na łóżko i tłumiąc głos rogiem pierzyny, duszę się łkaniem.

- Mamusiu, wracajmy do Rzeszowa! Ja nie chcę tu zostać! Chcę do domu! Do domu!

Rozczarowanie, jakie mnie spotkało, w zetknięciu się moich pogodnych marzeń z ponurą rzeczywistością, przeradza się w agresję. Biję pięściami w poduszki i coraz gwałtowniej zalewam się łzami, tarzając się po łóżku w ataku histerii. Mama, choć tak samo zawiedziona jak ja, nie pozwala sobie na słabość. Surowo obiecuje dać mi klapsa i poleca umyć się w miednicy. Z dzbanka stojącego na umywalce, nalewam wody i muskam palcami twarz, imitując mycie. Mama spostrzega tę moją oszczędną toaletę i uśmiecha się kącikiem ust, ale nic nie mówi. W tym mieszkaniu z pewnością jest łazienka, lecz wolimy jej nie szukać, żeby znowu nie natknąć się na Frau W.

ul. marszałka Kutuzowa, lata pięćdziesiąte. foto. Bolec.Info.

Kładziemy się obie do zimnego łóżka. W pokoju jest bardzo chłodno, a przecież przy bramie widziałam sporą stertę węgla. Jednak nikomu nie chciało się zapalić w piecu, czy posprzątać w pokoju na nasz przyjazd. Jest to taka mała demonstracja niezadowolenia z naszego przybycia. Mama gasi lampkę i pokój pogrąża się w ciemności. Leżymy mocno przytulone do siebie i nadsłuchujemy. W całym domu panuje grobowa cisza, jakby nikt tutaj nie mieszkał. Z sąsiedniego, nie zajętego pokoju, dolatuje tykanie wielkiego zegara, a jego dźwięczne uderzenia odmierzają godziny nocy. Nie jestem już śpiąca, senność uleciała, pozostało tylko zmęczenie i ból głowy. Wraz z ciemnością narasta we mnie strach. Boję się tego obcego, nieprzyjaznego domu i jego gospodyni. Niepokoją mnie te drzwi prowadzące do frontowego, pustego pokoju. Drzwi od przedpokoju i mieszkania rodziny Frau W. Mama zamknęła na klucz, lecz te klucza nie posiadają. Lękam się coraz więcej i szeptem proszę Mamę, żeby zaświeciła lampkę. Znajdujemy się w obcym domu, a czasy są niebezpieczne, zewsząd grozi śmierć.

Przemieszczanie się setek tysięcy ludzi, to raj dla zbrodniarzy, szukających bezpiecznego schronienia. Poza tym, włóczy się mnóstwo ludzi szalonych, psychopatów i zboczeńców, zbiegłych ze szpitali i więzień. Porucznik A. wspominał, że w pobliżu znajduje się tak zwany „Krasnyj Gorod”, zajęty przez stacjonujące w mieście wojsko radzieckie. W duchu czuję do Ojca pretensje. Mógł przecież zająć jakąś willę lub większe mieszkanie, sam lub z kolegą z RKU. Głośno zadaję Mamie pytanie, dlaczego tak nie postąpił?

- Przecież znasz ojca. Nigdy nie lubił zajmować się sprawami domowymi. W czasie okupacji zajęty był konspiracją, a teraz w wojsku ciągle przebywa w terenie.

Niestety, Mama również nie jest osobą chciwą dóbr doczesnych i zadowala się małym. Dzięki tym szlachetnym, lecz niepraktycznym cechom charakteru, rodzice nigdy niczego się nie dorobili, chociaż inni wywozili stąd fortuny i opływali w dostatki. Nie pamiętam, jak długo leżałyśmy w milczeniu, może godzinę lub dwie. Nocna lampka słabo rozjaśniała mroki pokoju. Naraz sztywnieję i szeroko otwartymi oczami wpatruję się w niepokojące mnie drzwi. Widzę wyraźnie, jak duża ozdobna klamka wolno się porusza. Jednocześnie słyszymy obie delikatne trzaśnięcie podłogi pod czyjąś stopą. Zrywamy się z łóżka. Mama mocno obejmuje mnie ramieniem i zdławionym głosem pyta: „Kto tam?” Cisza. Klamka przestaje się poruszać i słychać czyjeś lekkie kroki szybko się oddalające.

Chwytamy krzesła, stolik i barykadujemy drzwi. Ale nie jest to żadna przeszkoda dla tego, kto chciałby te drzwi sforsować. Jednak ta nędzna osłona dodaje nam nieco otuchy Zapalam górną lampę, bo i tak nie zamierzamy spać tej nocy. Siedząc na łóżku zastanawiamy się, kto próbował wejść do naszego pokoju i po co? Dla zamożnej Niemki, to co posiadamy, nie przedstawia dużej wartości. Dla maminego płaszcza z lisem, nie zaryzykuje bliższej znajomości z milicją, a nawet z Urzędem Bezpieczeństwa, bo zamach na rodzinę oficera polskiego, skończyłby się dla niej fatalnie. Mama zapewnia mnie, że jest to dalsza demonstracja niechęci i próba wypłoszenia nas z tego mieszkania. Tylko dlaczego? Przecież nasza obecność zapewnia Niemcom bezpieczeństwo i spokój, a także użytkowanie mieszkania, bo władze miejskie mogłyby natychmiast kogoś jej dokwaterować. W mieście brakuje żywności, opału, dosłownie wszystkiego, a Polacy mają miękkie serca i można z nimi pohandlować, czy wyprosić coś dla dziecka. Widocznie Frau W. ma poważne powody, żeby tutaj nas sobie nie życzyć.

W myślach przenoszę się do naszego cichego, pogodnego domu w Rzeszowie, gdzie było mi tak dobrze, chociaż nie był to dom moich rodziców, tylko dziadków.

Tak wyglądała Cytadela w 1945 r  .foto. Poznań Wyborcza.pl

Z początkiem 1945 roku, wojska radzieckie, razem z ochotnikami poznańskimi, przypuściły szturm na Cytadelę Poznańską, zaciekle broniącą przez elitarne jednostki niemieckie. Twierdza bombardowana z powietrza i ostrzeliwana z najcięższych dział, płonęła i rozsypywała się w gruzy. Wraz z nią obracało się w popiół nasze mieszkanie tak piękne, że nazywane było przez gości ”bombonierką”! Palił się mój biało-niebieski pokój dziecinny, wypieszczony przez Mamę, gdzie miałam spędzać lata radosnego dzieciństwa. W rzeczywistości spałam w nim zaledwie kilkanaście godzin przed tułaczką, zakończoną dziś w małym, ponurym Bolesławcu. Po klęsce wrześniowej, na dziedziniec Cytadeli spędzono polskich oficerów i żołnierzy z pułków poznańskich, uczestniczących  w obronie Warszawy, i wziętych tam do niewoli. Wśród nich znajdował się Dziadek Michał i wuj Władysław. Obaj wpatrywali się w okno naszego mieszkania i stojącego w nim niemieckiego dowódcę Cytadeli. Stał wyprostowany, na tle koronkowych firan i różowych jedwabnych zasłon, patrząc z wyniosłą miną na zabiedzonych polskich jeńców.

Pociągam nosem, bo znowu zbiera mi się na płacz. A tak marzyłam o spokojnym wypoczynku. Mama pociesza mnie mówiąc, że to tylko chwilowa przykrość, bo prędko się stąd wyprowadzimy i urządzimy sobie prawdziwy rodzinny dom. Chcę w to wierzyć, ale jakoś nie mogę. Dokoła panuje cisza, lecz już nie dajemy się zwieść pozorom. Postanawiam, że w razie napaści, wychylę się przez okno i będę wzywała głośno pomocy. Mama uśmiecha się sceptycznie. Przecież Polaków w pobliżu nie ma, a Niemcy nie kiwną palcem w naszej obronie.

Niespodziewanie wybucha strzelanina. Pod oknami słuchać krzyki, tupot nóg, hałas się zbliża, a po murze bije seria z automatu. Do bramy ktoś zaczyna się uporczywie dobijać. O Jezu! Mama gasi natychmiast światło i obie przyklękamy, aby uniknąć zranienia. Słyszymy krzyki, potem jęki, ktoś wyje, nie wiadomo w jakim języku. Znowu słychać strzały, z przeraźliwym brzękiem wylatuje jakaś szyba, rozbijając się na chodniku. Kulimy się pod ścianą, odmawiając szeptem pacierz. Powoli się ucisza. Mama ostrożnie podchodzi do okna, idę za nią jak cień. Ale w tych egipskich ciemnościach niczego nie widzimy. Przez chwile nadsłuchujemy, potem zmarznięte kładziemy się do łóżka.

Boże, kiedy ta koszmarna noc się skończy? Zegar wybija trzecią nad ranem, a czas wlecze się w żółwim tempie. Tej nocy czekały nas jeszcze dwie podobne awantury. Pomimo piekielnego hałasu, Niemcy zachowywali się cicho, jak mysz pod miotłą. „Dziki Zachód” przestał mi się podobać. Okazało się, że naprawdę zasługuje na swoją nazwę, ale mnie to już wcale nie bawiło. Obawiałyśmy się zasnąć przekonane, że może to być ostatni sen w naszym życiu. Dopiero gdy zaczęło świtać, trochę się zdrzemnęłyśmy.

1Wer da? - Kto tam? Oh,mein Gott.. - O mój Boże, pan porucznik! Bitte, kommen... - Proszę, wejdźcie.

OCZAMI DZIECKA - WSPOMNIENIA OSADNICZKI. ROK 1945 - 1947 część trzecia.

Dworzec kolejowy Opole-Groszowice.foto. Polska ORG

Mój Boże, jaka ta podróż jest monotonna i wyczerpująca. Mama i ja jesteśmy tak umęczone, że dopiero za Opolem zaczynam uważniej przypatrywać się mijanym krajobrazom. Mama wygląda na chorą. Cierpi na bóle żołądka i nudności, zapewne na skutek złego odżywienia. Kanapki z kiełbasą, jajka na twardo, mielonka z puszki i herbata. Kawę pozostawiamy na wyjątkową okazję. Już nie pamiętam, jak się je normalny, gorący obiad, w jadalni, przy stole nakrytym białym obrusem. Mam taką ochotę na jabłko lub gruszkę, lecz nigdzie nie można kupić owoców. Na stacjach kolejowych najczęściej nie ma bufetów, a jeżeli już są, to boimy się wychodzić z wagonu. Nie warto ryzykować wyjścia z pociągu, nie mając gwarancji, że się do niego powróci.

Nudzę się i zaczynam grymasić. Biedna Mama z anielską cierpliwością pociesza mnie, że to już niedaleko. Ale sama w to nie wierzy, bo nikt nie wie, gdzie się ten Bunzlau znajduje. Podobno za Liegnitz, lecz konia z rzędem temu, kto nam wyjaśni, jak daleko do tego miasta? Prawdopodobnie te miejscowości mają już polskie nazwy, jednak my ich nie znamy, bo na wszystkich mapach są napisy niemieckie. Przypuszczamy tylko, że to miasto znajduje się gdzieś na granicy Niederschlesien¹, pewnie jakaś zapadła dziura, której nigdy nie polubimy.

 Do Breslau, czyli Wrocławia, przyjechałyśmy o świcie. Z prawdziwą przykrością żegnałyśmy majora i jego przemiłą małżonkę. To byli naprawdę dobrzy ludzie, z którymi zżyłyśmy się w podróży. Przy pożegnaniu, pani Wiera, rozejrzawszy się dyskretnie, przeżegnała nas prawosławnym krzyżem, życząc szczęśliwej podróży. Gdyby nie nasz rosyjski opiekun, nie dojechałybyśmy wcale do Wrocławia, bo w Opolu przyczepił się do nas jakiś pijany polski chorąży Chciał wyrzucić nas z wagonu, żeby na nasze miejsce posadzić swoją lafiryndę, również nietrzeźwą. Zrobiła się straszna awantura i nareszcie, wspólnymi polsko-rosyjskimi siłami, wypchnięto awanturnika i jego babę z pociągu. Na wrocławskim peronie kolejarz poinformował nas, że do Liegnitz, czyli do Lignicy, ( tak się wtedy pisało nazwę miasta) pociąg odjedzie jeszcze tego dnia i musimy się śpieszyć, żeby dostać się chyba na dworzec Świebodzki, już dokładnie nie pamiętam.

Nad miastem wolno wstawał szary, mglisty dzień i zanosiło się na deszcz. Z hali dworca, wychodzimy na ulicę. Przed stacją jak zwykle tłumy ludzi. Tragarz postawiwszy nasze bagaże na chodniku, wziął zapłatę i poszedł. Rozglądamy się za jakimś środkiem lokomocji, żeby dostać się na ten drugi dworzec. W tym obcym, nieznanym mieście, czujemy się bardzo samotne i bezradne. Wrocław wywarł na nas przygnębiające wrażenie, bo miasto jest straszliwie zniszczone. Jak okiem sięgnąć, morze gruzów. Z tej powodzi ruin, sterczy czasami pionowa ściana, lub cudem ocalały dom. Obok nas przystaje kilka samochodów wojskowych, do których błyskawicznie wskakują podróżni. Dla nas oczywiście miejsca nie ma i nawet nie próbujemy się dostać do ciężarówki, bo jest to zadanie dla silnego, bezwzględnego mężczyzny. Znowu mamy zmartwienie, jak z tymi ciężkimi bagażami dojdziemy do drugiego dworca. Jeżeli nie zdążymy do pociągu, pozostaniemy w tych ruinach zdane na łaskę losu. To straszliwie zniszczone, trupie miasto budzi naszą zgrozę.

Tak wyglądał Wrocław w 1945 r. foto Dzieje.pl.

 Niespodziewanie podchodzi do nas stara Niemka, chuda i wynędzniała. Pokazuje Mamie stojący opodal ręczny wózek i powiada, że zawiezie nasze walizki tam, gdzie sobie życzymy. Mama patrzy na staruszkę z wahaniem. Kobieta nie wygląda na siłaczkę, a nasze bagaże są bardzo ciężkie. Widząc to, Niemka tłumaczy Mamie, że nie jest sama i wnuk jej pomoże. Odwraca się i woła do stojącego w pobliżu chłopca, ubranego w zniszczony, za duży na niego mundur Volkssturmu². Oboje ładują walizki na wózek i ruszamy. Miasta wcale nie znamy i nie mamy pojęcia, gdzie ten drugi dworzec się znajduje, ale staruszka zapewnia, że niedaleko. Idziemy w milczeniu istnym wąwozem z gruzów. Górą wiszą nad nami pozrywane druty przewodów elektrycznych trakcji tramwajowych. Co chwilę musimy się zatrzymać, żeby wyminąć resztki barykad. Pod nogami widzimy poskręcane szyny tramwajowe, jakieś rury, płyty z chodników i ogromne kawały asfaltowej nawierzchni jezdni.

Pod ścianami ocalałych domów, poniewierają się resztki dobytku mieszkańców Breslau. Wszędzie widać ślady kul i ognia. Niektóre kamienice mają ogromne dziury po pociskach artyleryjskich. Co jakiś czas, drogę zagradzają nam budynki zawalone na skutek eksplozji bomby lotniczej. Dom runął, lecz pojedyncza ściana pozostała, strasząc oknami w których dziwnym trafem, zachowały się ramy i resztki firanek, czasami parapety z nietkniętą doniczką zwiędłej pelargonii. Nieprawdopodobne, a jednak prawdziwe.

W podmuchach jesiennego wiatru, powiewają jakieś szmaty, niczym białe flagi, wieszczące poddanie i śmierć zagrzebanych pod gruzami mieszkańców kamienicy. Ocalałe resztki schodów wspinają się w próżnię, wiodąc donikąd, a przekrzywione obrazki na ścianach nie istniejących pokoi, sprawiają makabryczne wrażenie. W parkach i na skwerach stoją drzewa połamane i pocięte odłamkami, wznosząc ku niebu z niemą skargą, kikuty nagich gałęzi. Wielkie leje po bombach i pociskach artyleryjskich, pełne są wody deszczowej. Nad tym ponurym obrazem zniszczenia, unosi się ciągle jeszcze trupia woń, gdyż pod gruzami zawalonych domów rozkładają się ciała zasypanych. Dokoła pełno mogił, czasem z krzyżem i krzywą tabliczką, a najczęściej bezimiennych.

Ulica J. Piłsudskiego w 1945 r. foto. Polska ORG

 Patrzymy na ten księżycowy krajobraz z przerażeniem, ale nie potrafimy zdobyć się na odruch współczucia. Mama i ja ciągle mamy przed oczami obraz straszliwie zniszczonego Poznania, zbombardowanej rodzinnej kamienicy i okropnych ruin pozostałych po poznańskiej Cytadeli, gdzie moi rodzice byli tacy szczęśliwi przez kilka lat po ślubie. Pamiętam, że gdy poszłyśmy tam w sierpniu 1945 roku, Mama, z szarą jak popiół twarzą, usiadła ciężko na kamiennym złomie, patrząc z rozpaczą na zwisający z czarnej od ognia ściany, drut anteny radiowej. Tyle pozostało z naszego prześlicznego mieszkania, pełnego pamiątek rodzinnych, kilimów huculskich i nowych mebli swarzędzkich. W aparacie filmowym pozostawionym przez Ojca, znajdował się unikalny film dokumentalny z walk w Powstaniu Wielkopolskim i w Poznaniu.

W naszym mieszkaniu przebywałam zaledwie dwa dni. To był koniec naszego radosnego, szczęśliwego świata. Dlatego nie umiemy zdobyć się na współczucie dla mieszkańców Breslau! Idąc po gruzach, potykam się o resztki zasieków i rozdzieram pończochę o drut kolczasty. Ostre kolce kaleczą mi łydkę. Syczę z bólu i poślinionym palcem ścieram płynącą z ranki krew.

Festung Breslau!³ Nie, nie podoba mi się wcale to miasto i mam cichą nadzieję, że Bunzlau nie jest podobny do tej pustyni gruzów. Niemcy w posępnym milczeniu ciągną wózek, my również się nie odzywamy, bo w końcu o czym tu można mówić? Jestem dzieckiem, ale przeżyłam okupację i wiele rozumiem. Mimo woli nasuwają mi się porównania. Tych tutaj Niemców, wynędzniałych i pokornych, z wyrazem apatycznej bezsiły, i zapamiętanych doskonale z czasów okupacji, butnych kohort, w znienawidzonych mundurach koloru feldgrau, maszerujących z grzmotem podkutych butów i beztroskim śpiewem przez ulice naszych miast. Pamiętam pogardliwe, okrutne spojrzenia cywilnych Niemców i plujące na Polaków dzieci niemieckie. Należeli przecież do „rasy panów”, a my, Polacy, byliśmy jedynie „podludźmi” skazanymi na wytępienie!

Adolf Hitler we Wrocławiu. foto. Niemcy online.

Natychmiast po wkroczeniu Niemców do Poznania w 1939 roku, brat mego Dziadka Michała, stryj Mamy i oficer Wojska Polskiego Marcin K. został wraz z żoną rozstrzelany w ogrodzie swego domu, za wykrycie przed wojną niemieckiego szpiega. Przedtem skazańcy musieli wykopać sobie grób. W tym miejscu, Niemcy urządzili potem ogródek dla swoich pociech, z huśtawką i krasnalkami! Wszyscy Polacy w Wielkopolsce musieli nosić podobnie jak Żydzi, opaskę z dużą literą P. Nie mieli prawa iść chodnikiem, tylko jezdnią.

Ale po klęsce hitlerowskich Niemiec, duma „rasy panów” gdzieś się zapodziała. Co jakiś czas podchodzą do nas ludzie, mężczyźni, kobiety, czasami dzieci i o coś proszą. O kawałek chleba, o papierosy, o pieniądze. Niekiedy ci mężczyźni są zupełnie młodzi, lub na odmianę całkiem sędziwi. W każdej innej sytuacji, widok tych ludzi, wzbudziłby w nas gorące współczucie i chęć pomocy, ale czy oni na litość zasługują? Chyba jeszcze nie! Przez wiele lat gorliwie pracowali na swój los. Patrzę na sędziwą Niemkę ciągnącą z wysiłkiem wózek i robi mi się miękko na sercu, bo nagle wyobraziłam sobie, że to moja babcia, tak ciężko doświadczona losem. Mama znając moją skłonność do litowania się nad każdym biedakiem, mocno ściska mi rękę. Jej gest, momentalnie przywołuje w mojej pamięci potworne wspomnienie.

Poszłyśmy z Mamą na wieś po mleko i trafiłyśmy przypadkiem na masową egzekucję. Ukryte w chłopskiej „wygódce”, patrzyłyśmy na rzędy SS-manów uzbrojonych po zęby, trzymających na smyczy skowyczące wilczury. Słyszałyśmy terkot karabinów maszynowych i krzyki. Spędziłyśmy tam wiele godzin, bo teren masowej egzekucji był pilnie strzeżony. Czasem ruszała się jeszcze miękka ziemia. Mama cały czas ściskała mi rękę aż do bólu, żebym Boże broń, nie krzyknęła, gdyż wtedy nic nie uchroniło by nas od śmierci. Nie krzyknęłam, bo zemdlałam i przez kilka dni leżałam w gorączce, bardzo chora, dręczona koszmarami. Przez wiele dni, kładąc się do łóżka wymiotowałam, a biedna Mama miała dodatkową pracę, pranie mojej bielizny.

Niemal wszyscy młodzi Niemcy obecnie mają jakąś wspólną cechę, oto każdemu z nich czegoś brakuje. Ręki, nogi, oka, palców. Na twarzach widoczne są blizny i szramy po ranach. Może byli w Polsce? Na szczęście, nie mamy czasu na rozmyślanie o przeszłości, bo już widać z dala dworzec kolejowy. Mama wręcza Niemce pieniądze, ale staruszka potrząsa odmownie głową i śmiesznie łamanym językiem, prosi po polsku o chleb. Mama jest poznanianką i perfekt zna język niemiecki, lecz celowo z tym się nie zdradza. Po namyśle, sięga do torby i podaje Niemce ćwiartkę chleba i słoiczek smalcu. Staruszka ma w oczach łzy.

- Danke sehr, danke! - powtarza kilkakrotnie, chwytając Mamę za rękę i mocno nią potrząsając. Potem, jakby domyślając się, że Mama ją rozumie opowiada, że dwóch synów straciła w Afrika Korps i pod Kurskiem, męża w bitwie o Breslau, a w domu ma chorą córkę. Oprócz niej, z rodziny pozostał jej tylko ten wnuk. Widzę, że chłopak ma na czole bliznę przykrytą włosami. Widocznie także zabawiał się w wojenkę za Fuehrera i Vaterland. Pomimo wychudzenia jest bardzo ładny. Ma jasne włosy, błękitne oczy, zimne jak lód i stanowi wymarzony typ germańskiej „blond bestii”. Sądząc po jego minie, wydaje mi się, że wojna niczego go nie nauczyła. Na polecenie babki chwyta kosz, staruszka dźwiga walizkę i neseser. Nie proszeni, niosą bagaże aż na peron. Wobec tego, mama dokłada jeszcze puszkę wieprzowiny i kostkę sprasowanej herbaty. Niemka uniżenie dziękuje i naraz zaciskając pięści szepcze:

• Przeklęty Adolf! Oto do czego doprowadził naród niemiecki!

Mama uśmiecha się z ironią. Niemców wcale nie wzruszają potworne, nieopisane cierpienia milionów ludzi. Nie czują się współwinni. Przeklinają swego ubóstwianego Wodza, bo miał nieszczęście przegrać wojnę i sprawił wszystkim wielki zawód. Biedny niemiecki naród, tak podle oszukany przez Fuehrera! Ojciec, będąc jeńcem wojennym oflagu w Norymberdze, często wspominał o szaleńczym entuzjazmie Niemców, obrzucających kwiatami mknące pociągi, pełne jasnowłosych herosów w mundurach feldgrau, jadących na podbój świata. Kobiety omdlewały z zachwytu i dumy na widok portretu Hitlera. Oszalałe z miłości tłumy, wyciągały w górę prawice, wrzeszcząc aż do utraty tchu:

• Heil Sieg! Heil Fuehrer!

Teraz przeklinają swojego Adolfa w żywy kamień, i wszyscy zapierają się związków z nazistami. No dobrze, jeżeli większość Niemców była nastawiona pokojowo, to skąd się brało tylu fanatycznych hitlerowców? Po klęsce Polski w 1939 roku, kobiety niemieckie pluły na prowadzonych pod eskortą jeńców polskich i wylewały na nich nocniki. Ojciec dostał się we wrześniu do niewoli rosyjskiej pod Stanisławowem, a potem na podstawie wymiany jeńców przez Rosję i Niemcy, znalazł się w w oflagu w Norymberdze. Zawsze podkreślał, że w obozie rosyjskim, daleko aż pod Uralem, cierpiał głód i chłód, lecz nikt nigdy mu nie ubliżył i nie uderzył, a ludność rosyjska okazywała polskim jeńcom serce i dzieliła się z nimi chlebem, którego sama miała tak niewiele.

Te dywagacje, nasunęły mi się jednak dużo później, kiedy dorosłam i miałam możność z perspektywy czasu, już bez emocji ocenić ówczesną sytuację. Wchodząc na peron, widzimy jakiś pociąg. Mama podbiega do kolejarza i pyta gorączkowo, czy ten transport jedzie w kierunku Liegnitz? Niestety, bardzo rozczarowane dowiadujemy się, że naszego pociągu nie ma. Zostanie podstawiony jutro, a może za kilka dni, jeśli coś nie nawali.

- O Boże, to gdzie my się podziejemy! Mamy czekać tu, na dworcu? - woła Mama bliska płaczu.

Może przecież zaistnieć sto powodów, które spowodują następną zmianę rozkładu jazdy. Ponownie wychodzimy przed budynek dworca, wlokąc z trudem za sobą bagaże. Od tego dźwigania mam poobrywane ramiona, ale nie pozwalam żeby Mama sama taszczyła większość naszych rzeczy, lub słono płaciła tragarzom. Jest bardzo blada i najwyraźniej źle się czuje. Siadamy na jakimś murku i apatycznie obserwujemy ulicę. W mieście rozpoczyna się poranny ruch. Ludzie śpieszą do pracy, gdzieś z daleka huczy fabryczna syrena. Nagle widzimy nadjeżdżający tramwaj; poobijany, brudny, ale jedzie i wesoło dzwoni. W pobliżu przystanął jakiś człowiek niosący drabinę. Przystawił ją do muru i młotkiem odbija hitlerowską swastykę widoczną nad drzwiami.

Obok, w budynku podziurawionym jak rzeszoto kulami, wychodzi kobieta na balkon, z włosami nakręconymi na papiloty i energicznie trzepie pościel. Potem, nie bacząc na chłód, zabiera się do mycia szyb. Obok niej widzę małą dziewczynkę. Trzymając lalkę, zajada kromkę chleba. Te prozaiczne, codzienne czynności, budzą we mnie ogromną tęsknotę za domem, gdzie rano, po śniadaniu, bawiłabym się z Danusią lalkami. Nie wiem, gdzie będzie ten mój nowy dom. Nie mam żadnych zabawek i jestem taką „starą maleńką”, nad wiek doświadczoną latami okupacji. Jednak wolno mi marzyć i zasypuję Mamę pytaniami, jak to będzie w tym Bunzlau? Mama odpowiada mi krótko i rzeczowo, starając się ściągnąć mnie z obłoków na ziemię.

Ranek jest bardzo chłodny i decydujemy się wrócić do hali dworca. Rozglądamy się bezradnie, szukając wolnego kącika. Wydaje się, że cała posadzka zajęta jest przez koczujących podróżnych. Niektórzy drzemią niespokojnym nerwowym snem, otwierając co chwile oczy i rozglądając się nieprzytomnym wzrokiem. Na kamiennej posadzce leżą rozłożone gazety, stare szmaty, koce, a na tych śmieciach śpią umęczeni ludzie. Niektórzy mężczyźni usadowieni w kucki, grają w karty, klnąc i kłócąc się zajadle. Inni dyskutują o polityce, lub się posilają, rozkładając jedzenie na walizce. Pod nogami dorosłych, bawią się dzieci, urządziwszy sobie kryjówki między tobołkami. Kilku mężczyzn w nasuniętych na oczy czapkach, podaje sobie z rąk do rąk butelkę z bimbrem, przegryzając każdy łyk kawałkiem czerstwego chleba. Oj, mają już dobrze w czubie, bo kiedy przechodzimy, właśnie intonują sznaps barytonami piosenkę, przerywaną pijacką czkawką:

- Co użyjem, to dla nas, bo za sto lat nie będzie nas!

Lepiej trzymać się z daleka od tego towarzystwa. O wypadek teraz nie trudno, bo wielu pasażerów nosi przy sobie broń palną albo nóż. Naraz podchodzi do nas niechlujnie wyglądająca baba i uśmiechając się obleśnie pyta:

- Chce pani może tani nocleg?

Stara nie budzi naszego zaufania, bo kiedy pochyla się nade mną, żeby mnie pogłaskać po głowie, wyraźnie czuję odór alkoholu. Uchylam się z odrazą, unikając pieszczoty. Mama stanowczo odmawia. Na takim przygodnym noclegu mogłybyśmy się obudzić u świętego Piotra w niebie. Nasze eleganckie walizki z pewnością byłyby łakomym kąskiem dla złodzieja. Babsko nie zrażone odmową, zwraca się z tą samą propozycją do innych podróżnych, a my trafiamy do drzwi z krzywym napisem: „Tylko dla matek z dziećmi”. Ponieważ ja jestem dzieckiem, a Mama matką, więc wchodzimy z nadzieją, że w tym miejscu spokojnie i bezpiecznie przenocujemy w cieple.

Już od progu uderza nas w nos ohydny smród i zaduch. Brudne pieluchy wiszą na sznurku nad piecykiem. Pomimo dnia, pod sufitem pali się słaba, popstrzona przez muchy żarówka. Wysoko umieszczone okienka nie przepuszczają wiele światła przez brudne szyby. Pod ścianami, na drewnianych pryczach leżą porozbierane „do rosołu” kobiety z dziećmi. Odrażający zaduch sprawia, że cofam się od progu. Jednak Mama postanawia tu pozostać i siłą wciąga mnie do wnętrza. Podchodzi do nas pani w ongiś białym fartuchu i każe Mamie pokazać bilety. Potem wskazuje nam dół piętrowej pryczy, gdzie możemy się przespać.

Mama prędko rozkłada koce i poduszkę, polecając mi zdjąć buciki. Kładę się bardzo niechętnie, bo wcale nie chce mi się spać, jestem tylko zmęczona. W kącie stoi piecyk-koza, a na nim wielki kocioł z gorącym mlekiem. Do kotła ustawiła się długa kolejka. Mama wyciąga z kosza garnuszek i wsypuje do niego trochę kawy, przechowywanej na czarną godzinę. Wolno sączę wonny napój z mlekiem, delektując się smakiem i posyłam Mamie uśmiech. Biedaczka, trzyma się tylko nerwami i resztką sił. W tych warunkach jeść nie możemy, zresztą nie jesteśmy głodne i to jest zły znak, świadczący o naszym skrajnym wyczerpaniu. Smród w tym pomieszczeniu jest obrzydliwy i czuję mdłości. Mam także zawroty głowy i boli mnie brzuch. Jestem rozdrażniona wrzaskami niemowląt i ordynarnymi kłótniami kobiet. Przytulam się do Mamy i próbuję zasnąć. Godziny płyną tak wolno, że czas zdaje się stać w miejscu.

Powoli zapada wieczór. Ponurą salkę zalegają mroczne cienie, a żarówka pod sufitem zaledwie się żarzy. Po katach, jak zjawy, bieleją rozwieszone na sznurkach pieluchy. Prycza jest piętrowa, nad nami leży kobieta z niemowlęciem. W pokoju jest bardzo gorąco i sąsiadka z góry wyjmuje dziecko z becika, kładąc je na materacu. Po chwili czuję, że coś kapie mi koło twarzy i moczy poduszkę. Zrywam się ze wstrętem i skarżę się Mamie. Okazuje się, że maluch siusia mi na głowę. Poduszka jest mokra i nie mam na czym położyć głowy. Mama prosi grzecznie kobietę, żeby zechciała zabezpieczyć niemowlę, a ona na tę uprzejmą uwagę reaguje chamskim wrzaskiem. Mama macha ręką na znak, że nie warto wdawać się w pyskówkę. Zamiast poduszki podkłada mi pod głowę zrolowany koc. Układamy się od nowa, próbując zasnąć.

Właśnie zapadam w błogi sen, kiedy niemowlę nad naszymi głowami zaczyna się drzeć jak opętane. Jego wrzask natychmiast podejmuje troje innych dzieciaków i koncert trwa nieprzerwanie. Zrywam się ponownie i mam ochotę zawtórować szczeniakom na całe gardło! Matki ryczących pociech, każda na inną nutę, zaczynają nucić kołysanki. Daje to niezamierzony efekt, bo hałas się wzmaga, budzą się coraz to inne dzieci i już nikt nie jest w stanie zmrużyć oka. Matki schodzą z prycz, grzeją mleko i rozpoczynają kłótnię. Na domiar złego, kobieta z górnej pryczy rozkłada zabrudzone pieluchy, a ich smród wywołuje u mnie wymioty. Mama ociera mi twarz zmoczonym ręcznikiem i podaje zimną kawę do popicia. Zdenerwowana wrzaskiem niemowląt i wymiotami, oświadczam, że dłużej w tym miejscu nie zostanę i koniec! Po namyśle, Mama przyznaje mi rację, może lepiej nam będzie w hali dworca.

Dworzec wrocławski po wojnie. foto Radio Wrocław

Zbieramy bagaże i wynosimy się stamtąd.W pobliżu znajdujemy wolny kącik. Zajmujemy go i ponownie rozkładamy na posadzce gazety, koce itd. Chociaż jest już druga nad ranem, o spaniu nie ma mowy. Dworzec przypomina ul z wyrojem pszczół. Coraz to nowi podróżni śpieszą do podstawianych pociągów. Ktoś komuś depcze po nogach, ktoś inny krzyczy, że został okradziony. Psychicznie chory człowiek zaczyna przeraźliwie wyć, kołysząc się jednostajnym ruchem w przód i w tył. Polskich wojskowych prawie nie widać, za to po hali  krążą żołnierze radzieccy, z pepeszami przewieszonymi przez ramię.

Utrwalił mi się w pamięci dzień 3 sierpnia 1944 roku, kiedy do miasta wkraczały wojska radzieckie. Stojący na ulicach ludzie, w milczeniu przypatrywali się olbrzymim czołgom, tak potężnym, że osławione niemieckie Tygrysy wydawały się przy nich miniaturkami. Czołgi oblepione piechotą, uczepioną ich pancerzy, mieląc gąsienicami i rycząc silnikami jechały ulicami miasta. Za nimi ukazały się wielkie samochody ciągnące działa i kolumny piechoty, brudnej, zmęczonej, prosto z linii frontu. Chociaż zawdzięczaliśmy im pozbycie się Niemców, nie słychać było okrzyków radości i nikt nie obrzucał żołnierzy kwiatami.

Byliśmy przyzwyczajeni do widoku czystych i wymuskanych Niemców, więc patrzyliśmy w osłupieniu na brudnych, skromnie umundurowanych Rosjan. Ich kobiety ze służb pomocniczych, budziły współczucie. Miały na sobie jakieś okropne uniformy, a na nogach pończochy z bandaża. Nie była to ich wina. Większość z tych dziewcząt była naprawdę bardzo ładna i zgrabna.

Widok pijanych mężczyzn w hali dworca przejmuje nas lękiem. Są uzbrojeni i niebezpieczni, bo lubią używać broni jako argumentu nie do odrzucenia. Ale nie tylko ich należy się obawiać, bo dokoła pełno innej rodzimej szumowiny. Morderców wypuszczonych z więzień, zboczeńców i złodziei, gotowych okraść i zabić rodzoną matkę. Mama ma przy sobie pieniądze, a ubrana jest w elegancki płaszcz z lisem, na palcu ma złoty pierścionek zaręczynowy z rubinem i brylantem. Na wszelki wypadek przekręca go kamieniami w dół, tak, iż widać tylko obrączkę, i nie zdejmuje z dłoni rękawiczek.

Tak właśnie szłyśmy do dworca.

 Naszą uwagę zwraca kilku młodych mężczyzn, siedzących na kupie gruzów. Mają na sobie podniszczone ubrania, jakby szyte na kogoś innego i zachowują się podejrzanie. Pochyleni ku sobie szepczą coś, starając się być jak najmniej widoczni. Jednak tą właśnie, szczególną ostrożnością, ściągają na siebie uwagę podróżnych. Nagle, jak spod ziemi wyrasta przed nimi młodziutki milicjant, z biało-czerwoną opaską na ramieniu i karabinem przewieszonym przez plecy. Chłopak ma chyba z siedemnaście lat i z powagą poleca mężczyznom okazać dokumenty. Zagadnięci, okazują gestami, że nie rozumieją o co mu chodzi. To Niemcy. Milicjant nie zna języka niemieckiego, więc nieco stropiony, zwraca się do jakiegoś starszego pana i prosi go o pomoc. Przez tłumacza pyta Niemców, na jaki pociąg czekają i ponownie żąda okazania dokumentów? Niemcy pogardliwie odwracają się do niego plecami i udają, że go nie słyszą. Dokumentów także nie zamierzają pokazać, bo ich pewnie nie mają. Są przekonani, że chłopak się zniechęci i zostawi ich w spokoju. Pomylili się jednak. Po chwili wahania, milicjant ujmuje pod pachę siedzącego z brzegu Niemca i stara się podnieść go z posadzki. Tamten, to potężne chłopisko, przy drobnym, chudym chłopcu wygląda jak Goliat. Jednym silnym ruchem wyrywa się z jego rąk. Ale milicjant nie daje za wygraną i ponownie chwyta Niemca za ramię. Mężczyzna odwraca się raptownie i wali chłopca pięścią w twarz, wykrzykując pogardliwie:

- Du verfluchte Hund⁴!

Podróżni, oburzeni tym znanym nam dobrze słówkiem, otaczają Niemców ciasnym kręgiem. Tylko patrzeć, a dojdzie do samosądu. Ale Niemcy wcale nie zamierzają dobrowolnie opuścić dworca. Zachowują się agresywnie i wprost prowokują swym zachowaniem do groźnej awantury. Kilku silnych mężczyzn, przychodzi milicjantowi w sukurs. Razem usiłują wyrzucić Niemców z hali dworca. Zaczyna się kotłowanina i przepychanki, okraszone wrzaskiem obu walczących stron.

Milicjanci w 1945 r. foto. Szczecinek. Portal informacyjny.

 W zamieszaniu, jeden z Niemców chwycił leżącą butelkę po piwie i z rozmachem zdzielił nią milicjanta po głowie. Chłopiec zalany krwią runął na posadzkę.Z krzykiem przerażenia ukryłam twarz na kolanach Mamy. Wypadki toczyły się z błyskawiczną szybkością. Nie zdążyłam jeszcze przyjść do siebie po przeżytym szoku, kiedy z głębi hali przybiegło kilku milicjantów, zaalarmowanych przez podróżnych. Koło Mamy i mnie, utworzył się mur z ludzi i nic więcej nie zdołałyśmy zobaczyć. Raptem huknęły dwa strzały, tłum rozprysnął się na boki. Ktoś krzyknął ostrzegawczo:

- Uwaga, kryć się, Szkopy mają broń!

Posłyszałyśmy tupot biegnących nóg i pojedyncze strzały z pistoletu. Kule gwizdnęły niepokojąco blisko nas, odłupując tynk ze ściany. Uciekający Niemcy wypadli z hali dworca. Naraz rozległ się terkot serii z pepeszy i wszystko ucichło. Ludzie przyzwyczajeni przez okres wojny do strzelaniny, usiedli z powrotem na swoich miejscach, pomstując głośno i odgrażając się Szwabom. Ciało zabitego milicjanta wyniesiono z hali. Z jego głowy kapała krew i znaczyła ślad na brudnej kamiennej posadzce. Był taki młody, może w domu czekała na niego matka? Do służby w milicji wstąpił z pewnością nie dla ideologii, ale dla chleba. To była praca, chociaż mało płatna i bardzo niebezpieczna. Do dziś mam wiele szacunku dla tych pierwszych polskich milicjantów, zmagających się z ogromem zła, jakie wylęgło się w czasach wojny i okupacji. Nie byli pachołkami stalinowskiego terroru, lecz tylko stróżami porządku. Dopiero później milicja stała się znienawidzona. Wielu z nich leży na bolesławieckim cmentarzu, trafionych niemiecką, albo bandycką kulą. ⁵

Tak wyglądał Dworzec Świebodzki w 1945 r. foto Fakt

 Noc minęła bez dalszych awantur, bo do rana krążyły po hali patrole milicji i wojska, płosząc niebieskie ptaszki. Odetchnęłyśmy z ulgą, gdy nareszcie zaświtał pogodny, jesienny dzień. Świeciło słońce, więc zdecydowałyśmy się wyjść z hali na świeże powietrze. Przy pomocy życzliwych podróżnych, nasze bagaże znalazły się na peronie. Odetchnęłam pełną piersią, nadstawiając twarz ku blademu i przymglonemu jesiennemu słońcu. Na torach mnóstwo pociągów, a na peronach tłumy podróżnych. Wybrałyśmy sobie kawałek wolnego miejsca i usiadłyśmy na walizkach. Na torze stoi ogromny eszelon, złożony z wagonów towarowych, załadowanych ludźmi, bydłem i sprzętem gospodarczym. Z otwartych drzwi wagonu wygląda krowa, którą właśnie doi tęga wieśniaczka. Mleko miarowo strzyka do wiadra, a krowa ogania się ogonem przed natrętnymi muchami. Gospodyni siedząc na trójnożnym stołku, niczym starożytna Pytia, co chwilę zwraca krowie grzeczną uwagę:

- Nastąp się, Białka! A żeby cię wilki zeżarły, bydlę jedno. Nic, ino by żarła, a mlika daje jak z łaski. Aaa?

Na ten zarzut pełen goryczy, krowa nie reaguje, za to z drugiego wagonu, koń wystawia łeb i rozgląda się dokoła wystraszonym wzrokiem. Sędziwy chłop wyciera mu boki wiechciem słomy, a potem karmi go z ręki owsem i klepie po szyi. W głębi wagonu dostrzegam łóżka przykryte kraciastą pościelą, stoły, krzesła, piec – kozę, a na nim garnki. Nie brakuje nawet pobożnych obrazków na ścianach. Mój Boże, cała wieś na kółkach!

 Mama tłumaczy mi, że są to Polacy z Litwy i zza Buga, wypędzeni z ojcowizny na rozkaz Stalina. Zmuszeni są szukać na tych ziemiach nowego domu. Ludzie ci, mówią takim miłym śpiewnych akcentem, jakim przemawiał do mnie ojciec chrzestny, rodowity lwowianin. Z pobliskiego wagonu wysiadła staruszka i przechadza się po peronie, odmawiając szeptem różaniec. Skończywszy poranny pacierz, podchodzi do nas i pyta:

- Oj, paniuńciu, proszu ja was, a daleko jeszcze do tego Żagania? Jedziemy już miesiąc, a dojechać nie możemy. To daleko?

Mama niestety także nie wie, gdzie jest ten Żagań.

- Bożesz ty, mój kochany! - wzdycha strapiona babcia. - Wiozą nas na taki kraj świata, o którym nawet nikt z nas nie słyszał. My spod Buczacza, paniuńciu, jedziemy. Bydlątka nam się marnują, a i człowiek nie nawykły. Ja pierwszy raz w życiu koleją jadę. Ot, na stare lata tułaczka. A paniuńcia to skąd?

- Z Rzeszowa.

- Ot, sławne miasto. Mój syn w PZL-ocie przed wojną pracował⁶. A paniuńcia daleko jedzie?

- Do Bunzlau. Też nie wiemy, gdzie to miasto się znajduje.

. - O Matko Boska Berdyczowska! - użaliła się staruszka. - Tak sama jedzie, z panienką? Bledzieńkie takie, widać droga zmarnowała. A z naszej wsi nawet połowa nie została. Co Sowieci nie wywieźli na wschód, to UPA wymordowało. Tak się patrzę na te ziemie, nawet bogate, gospodarstwa ładne. Ale to nie nasze. Tam góry, jary, kurhany, groby naszych ojców. Zostawiliśmy wszystko na przepadłe i poszliśmy tułać się po szwabskich ziemiach! - babcia chlipnęła żałośnie i wytarła oczy skrajem fartucha.

- Może nie będzie tak źle. - Mama starała się ją pocieszyć, zresztą bez przekonania. - Podobno macie dostać duże gospodarstwa.

Babcia skrzywiła się z pogardą.

- My nie żebraki, co nam po szwabskiej ziemi? Siedzieliśmy na swojej od stu lat, a może i więcej. Co tam polskiej krwi wsiąkało w ziemię przez wieki, to tylko jeden Pan Bóg wie. Niby ładne te miasta, ale gdzie im do naszego Buczacza, do Lwowa, Stanisławowa, gdzie im do Kołomyi, Żółkwi, Truskawca, Kamieńca.... Jakie tam zamki, jakie pałace i dwory były! Polskich królów, panów, szlachty. Spalone, zniszczone, zmarnowane. A ziemia jaka! Czysty czarnoziem, że i na świecie takiego nie znajdzie.... A może panienka napiłaby się świeżego mleka? - zagadnęła mnie babcia, zmieniając raptownie temat.

Powojenna wędrówka ludów.

Na samą myśl o mleku, aż się oblizałam. Babcia uśmiechnęła się i prędko podreptała do wagonu. Po chwili wróciła z dwoma garnuszkami pełnymi białego, słodkiego mleka. Och, cóż to za rozkosz, po tylu dniach jedzenia suchego, czerstwego prowiantu, napić się świeżego mleka! Mama sięgnęła do torebki po pieniądze, lecz babcia stanowczo odmówiła przyjęcia zapłaty.

- Niech wam pójdzie na zdrowie. Może się jeszcze kiedyś spotkamy? - rzekła na pożegnanie.

Ten dzień zaczął się dla nas bardzo szczęśliwie. Nasz pociąg podstawiono po południu, a w otwartych drzwiach pierwszego wagonu, stał nasz rosyjski opiekun z Katowic! Dostrzegł nas i z daleka zaczął do nas machać ręką. Dzięki jego wyjątkowej uprzejmości, miałyśmy znowu względnie wygodne miejsca i bezpieczną podróż. Ponownie przeżyłyśmy szturm na pociąg, ale nie będę się powtarzać i opisywać tego koszmaru.

                                 ------------------------------------------------

1Niederschlesien – Dolny Śląsk.

2Volkssturm – niemieckie pospolite ruszenie, powołane przez Hitlera w 1944 r.

3Festung Breslau – twierdza Breslau. W 1945 r. Niemcy zamienili miasto w twierdzę, która poddała się wojskom radzieckim dopiero 6 maja 1945 r. Kapitulację Moskwa uczciła salutem 224 dział i okrzykiem: - Breslau padł!

4Du verfluchte Hund! - Ty przeklęty psie!

5Obecnie tablice poświęcone poległym wtedy milicjantom, są zdejmowane z cokołu i znikają. Komu szkodzi pamięć o tamtych ludziach i tamtych czasach, nie wiem.

6PZL – Polskie Zakłady Lotnicze w Rzeszowie.

OCZAMI DZIECKA - WSPOMNIENIA OSADNICZKI ROK 1945-1947. cześć druga.

Mosty w 1945 r. foto. Kolejnictwo Polskie.

Ta podróż ciągnie się nieskończenie długo i jest ogromnie męcząca. Stoimy na każdej stacji wiele godzin, a czasem postój trwa kilka dni! Nie można przewidzieć, jakie przeszkody czają się przed nami. Lokomotywa psuje się co pewien czas. Maszynista z palaczem grzebią coś w jej wnętrzu, otoczeni tłumem zdenerwowanych pasażerów. Kiedy wszyscy wpadają we wściekłość i sięgają z musu do portfeli, usterkę jakoś daje się usunąć i ruszamy w dalsza drogę.

W Krakowie wyniesiono rannych żołnierzy. Bardzo ich żałowałam, bo pomimo cierpienia, chłopcy byli weseli. Na ich miejsce władowali się cywile i miły nastrój diabli wzięli. Kobiety kłócą się zajadle o wodę, o miejsce, o dzieci. Komuś przeszkadzają czyjeś nogi w przepoconych skarpetkach. Ktoś inny ma pretensje o uchylone drzwi i skarży się na przeciągi. Dzieciaki biegają pod nogami dorosłych jak oszalałe, psocąc i rycząc na przemian. Na każdym postoju tworzą się długie kolejki ludzi, pragnących załatwić fizjologiczną potrzebę. Kobiety ze spódnic i koców tworzą coś w rodzaju parawanów i łudząc się, że nikt ich nie widzi, siusiają pośpiesznie i wstydliwie. Ja mam stosunkowo luksusowe warunki, bo przykryta kocem, mogę spokojnie korzystać z nocniczka. Nie jest to wprawdzie wygodna łazienka w naszym dom, ale zawsze.

Stary Dworzec w Katowicach. foto. Allegro.

Do Katowic przyjechałyśmy wczesnym rankiem. Wysiadłyśmy z wagonu czarne i ledwie żywe ze zmęczenia. Cieszymy się na myśl o kąpieli i wyspaniu się w prawdziwym łóżku, w mieszkaniu cioci, siostry Mamy. Mama martwi się, jak damy sobie radę z naszymi bagażami. Na szczęście na peronie jest tragarz i za słoną zapłatą zgadza się zawieść nasze tobołki pod wskazany adres. Drzwi otwiera nam ciocia, zaspana i niebotycznie zdumiona naszym widokiem. Nie czekając na śniadanie, korzystamy z kąpieli w łazience i pakujemy się do łóżka. Po raz pierwszy od kilku dni, zasypiam nie słysząc już nienawistnego stukotu kół wagonu. Przerwa w podróży była konieczna. Pokazało się, że nasze bagaże są za ciężkie, nie damy rady zabrać ich z sobą. Mama zdawała sobie sprawę, że czekająca nas dalsza podróż będzie coraz bardziej uciążliwa, wobec tego musimy pozostawić część bagaży w Katowicach.

W owych czasach, połączenia kolejowe z Dolnym Śląskiem były rzadkie i należało korzystać z każdej okazji, jaka się trafiała. W katowickim RKU, Mama dowiedziała się, że nazajutrz dotrze do Katowic transport wojskowy, jadący do Wrocławia. Zdane wyłącznie na własne siły, o dalszej podróży myślałyśmy z przerażeniem. Mama przepakowała walizki, zabierając jedynie rzeczy niezbędne, lecz i tak bagaż był bardzo ciężki. Na drugi dzień, w samo południe, wsiadłyśmy do taksówki i pojechałyśmy na dworzec, odprowadzane kurtuazyjnie przez wujka.

W hali dworca kłębił się ogromny tłum, stosy waliz i tłumoków utrudniały przejście. Na peronie koczowali źli, zmęczeni ludzie, siedzący apatycznie na swoich walizkach. Przeszedł nas zimny dreszcz na samą myśl, co tu się będzie działo, kiedy nadejdzie pociąg. Wujek, ujrzawszy to ludzkie mrowisko, pośpiesznie nas pożegnał, tłumacząc się potrzebą dotarcia na czas do tworzonego od podstaw Uniwersytetu. Wuj miał ukończone we Wiedniu dwa fakultety: doktora filozofii i profesora biologi. Ale w tym momencie najchętniej zamieniłybyśmy jego fakultety na jednego silnego tragarza, który pomógłby nam dostać się do wagonu.

foto. Polityka Polska

 Zostałyśmy same na zapchanym peronie, z ciężkimi walizami rzeczy, z których już nie można było zrezygnować. Czułyśmy się w tym tłumie samotne, bezradne i zagubione, zdane na łaskę Opatrzności lub szczęśliwy traf. Biedna Mama liczyć mogła jedynie na własne siły, bo ja byłam raczej dla niej ciężarem niż pomocą. Siedziałyśmy na walizkach, przytulone do siebie i zdawałyśmy sobie sprawę, że biorąc na zdrowy rozum, nie mamy absolutnie żadnych szans na dostanie się do wagonu w momencie, gdy dojdzie do szturmu pasażerów na pociąg. Żeby przebić się przez ten groźny mur ludzkich ciał, trzeba chyba czołgu. W chwili, gdy tłum runie przed siebie, to nas po prostu zadepczą, jak to zdarzyło się mojej babci, powracającej po wojnie z wygnania, do ukochanego Poznania. Cudem nie zginęła pod nogami oszalałego tłumu, ale odniesione wówczas obrażenia, były po kilku latach przyczyną jej śmierci.

Godzina za godziną płynęły powoli, a na peron nieustannie napływają nowe fale pasażerów. Zdawać się może, że to jakiś nowy Exodus wyrusza na Ziemie Zachodnie. Niektórzy podróżni chcą dowiedzieć się od nas, kiedy nadejdzie pociąg. Mama, zmęczona i zmartwiona, bezradnie wzrusza ramionami. Wiemy tyle, co oni, to znaczy nic! Jakiś dowcipniś wspina się na palce i krzyczy:

 - Jedzie! Jedzie!...Podróżni momentalnie się zrywają, chwytają swoje bagaże, sprężeni, gotowi do skoku. Potem klną żartownisia i zawiedzeni, ponownie sadowią się na swoich miejscach. Nadchodzi wieczór. Po pogodnym dniu, czerwone i ogromne słońce, zachodzi za nadciągające z północy granatowe chmury. Z oddali rozległ się gwizd nadjeżdżającego pociągu. Ludzie z niesamowitą wprost intuicją zgadują, że to właśnie ten pociąg na który wszyscy czekamy. Szyny zaczynają cicho brzęczeć, a cały peron drży. Długi transport załadowany czołgami i działami, wtacza się majestatycznie na stację. Ogromna lokomotywa sapie ciężko, otaczając się kłębami pary. Na otwartych lorach, stoją wojskowe samochody, strzeżone przez uzbrojonych radzieckich wartowników. W otwartych drzwiach kilku osobowych wagonów, stoją polscy i rosyjscy oficerowie.

Na peronie tłum gwałtownie zafalował i w następnej chwili przypuścił szalony atak do drzwi i okien wagonów. Próbowałyśmy się zbliżyć, lecz brutalnie odepchnięte, musiałyśmy się cofnąć, ratując się przed zadeptaniem. Chwyciłyśmy się z Mamą kurczowo za ręce, aby się nie zgubić w tym tłumie. Na naszych oczach rozgrywały się niesamowite sceny. W tych ludzi jakby szatan wstąpił! Choćby po trupach, lecz do wagonu wejść muszą! Szarpią się, odpychają, biją tych, co im wchodzą w drogę, depczą słabszych, klną i modlą się na przemian. Silni mężczyźni pierwsi wdarli się do wagonów i starają się wciągnąć tam swoje rodziny. W powietrzu fruwają walizki, worki, kapelusze i resztki oberwanej odzieży. Straszne wrzaski rozdzierają nam uszy. Jakaś starsza kobieta przewraca się na peron pod naporem tłumu, a ludzie depczą po niej niemiłosiernie. Jej córka, łkając spazmatycznie, usiłuje wyciągnąć matkę spod nóg rozszalałych pasażerów. Z pomocą przychodzi jej jakiś młody żołnierz. Silnymi ciosami pięści roztrąca ludzi i razem z dziewczyną wyciągają zemdloną kobietę.

- Tej pani potrzebny jest szpital, a nie podróż. - stwierdza Mama i ma rację, bo dziewczyna i żołnierz niosą zakrwawioną kobietę do hali dworca.

Ludzie z zaciśniętymi ustami i determinacją w oczach, dalej pchają się do pociągu, odtrącani przez wartowników wyjaśniających, że jest to transport wojskowy. Nikomu ich słowa nie trafiają do przekonania. Podróżni włażą na dach, na bufory, sadowią się gdziekolwiek, byle tylko uczepić się i jechać. Widok szturmu tłumu na pociąg przeraża mnie, bo jest zbyt brutalny i boję się, żeby nie spotkała nas ze strony tych ludzi jakaś krzywda. Marzę, by powrócić do domu, lecz to już niemożliwe, musimy jechać do celu naszej podróży. Stoimy zrezygnowane i zrozpaczone, bo szanse dostania się do wagonu maleją z każdą upływającą chwilą. Ten transport nie będzie stał tutaj długo, bo widzimy jak zmieniają lokomotywę. Po krótkim postoju z pewnością niedługo ruszy.

Mama śpieszy się, żeby dojechać do tego przeklętego Bunzlau, jeszcze przed wyjazdem Ojca w teren z Komisją Poborową. Ojciec ma nam przygotować mieszkanie i urządzić nas na nowym miejscu. Jeżeli nie zdążymy, Ojciec wyjedzie na dłuższy czas i zostaniemy same w nieznanym mieście. Nie możemy odłożyć podróży, gdyż zimą podróżowanie w tych warunkach jest niemożliwe. Musimy dostać się do pociągu, dosłownie oblepionego ludźmi. Ci, dla których nie starczyło miejsca w wagonach, wiszą jak cyrkowcy na stopniach, leżą na dachach i siedzą na zderzakach. Służba kolejowa spędza ich stamtąd, ale oni uparcie wracają.

Zrezygnowane, podnosimy nasze walizki i wolno idziemy wzdłuż pociągu, w jakiejś złudnej nadziei, że może jednak.... Mama podnosi głowę i spojrzeniem błaga o pomoc stojących na stopniach wojskowych. Jednak oprócz nas, na peronie stoją inni podróżni. Mają złe oczy i gotowi są pięścią lub kopniakiem odpędzić nas od wagonu. Pot spływa nam po twarzach pomimo chłodnego dnia, idziemy ciągnąc za sobą ciężkie walizy, a nogi uginają się pod nami, jakby były z gumy. Robi mi się słabo, gdyż od rana nie miałam nic w ustach, a żywność i termos Mama zapakowała do kosza.

Tak się podróżowało w 1945 r. foto. Polityka

Lokomotywa już pod parą, a na peronie pojawia się dyżurny z „lizakiem” w dłoni. To koniec naszej podróży! Nikt nam tu nie pomoże i będziemy musiały wrócić do Rzeszowa. Wyobrażam sobie, jak Ojciec się zmartwi, kiedy nie przyjedziemy w oznaczonym terminie. Stanęłyśmy bezradnie przy jakimś wagonie, patrząc na siebie z rozpaczą. Po bladej twarzy Mamy spływają łzy i prędko odwraca głowę, żebym nie dostrzegła, że płacze. Naraz drzwi wagonu otwierają się i na peron wyskakuje oficer radziecki. Skinieniem ręki przyzywa nas do siebie. Łamanym językiem pyta mamę, dokąd chcemy jechać?

- Do Bunzlau. Mój mąż jest tam oficerem. - odpowiada Mama cichym głosem i podaje mu bilet oraz przepustkę.

- Bunzlau? To daleko, za Breslau i Liegnitz.

Patrzymy na siebie niepewnie, bo nawet nie wiemy, gdzie jest ten Breslau i ta Liegnitz. Oficer namyśla się przez moment, a potem gestem zaprasza nas do wagonu. Widzę po minie Mamy, że się boi. Nasłuchałyśmy się ostatnio mnóstwa strasznych opowieści o gwałtach i morderstwach popełnianych przez naszych sojuszników. Obie pamiętamy naszą podróż w lecie do Poznania, na wesele cioci, kiedy to dosłownie otarłyśmy się o śmierć. Ale przez okna dostrzegamy twarze polskich oficerów, a nawet kobiet. Rosjanin patrzy na nas wyczekująco, a na jego ustach pojawia się lekki uśmiech.

-Tam jest maja żena! - wyjaśnia krótko i bierze ciężki kosz, wnosząc go do wagonu. Na jego polecenie, dwaj żołnierze chwytają nasze bagaże i wnoszą do pociągu. Wchodzimy za nimi, odprowadzani zazdrosnymi spojrzeniami i złośliwymi komentarzami podróżnych, którym nie udało się wcisnąć do środka. W tym dniu, obfitującym w brutalne i okrutne sceny, miałyśmy wprost niewiarygodne szczęście, trafiając na porządnego człowieka. W każdym narodzie bywają ludzie dobrzy i źli, ale tak się jakoś złożyło, że my trafiałyśmy, tylko na dobrych Rosjan.

foto Dzieje.pl.

Pół wagonu, luksusowego, bo miał normalne ławki i okna, zajmowali oficerowie radzieccy, jadący do swoich jednostek stacjonujących w Niemczech, a druga połowę polscy wojskowi. W kącie wagonu stał piecyk ”koza” na którym można było zagotować wodę na herbatę czy kawę, a nawet coś upichcić. Nasz nowy opiekun znalazł nam miejsce przy swojej żonie, gdyż druga strona wagonu była już przepełniona. Ponieważ od rana nie jadłyśmy, Mama poszła zaparzyć kawę, którą ratowałyśmy się w wyjątkowych chwilach.

Rewanżując się za uprzejmość oficera, Mama rozłożyła na tekturowej tacce kanapki z wędliną i owoce, częstując Rosjan prawdziwą kawą. Żona naszego opiekuna była ładną i bardzo sympatyczną kobietą. Natychmiast dołożyła do naszych zapasów puszkę „świnnej tuszonki”, czyli mielonej wieprzowiny i podarowała nam słoiczek pasty bakłażanowej. Była tak znakomita, że do dziś pamiętam jej smak! Miałyśmy wilczy apetyt i byłyśmy wniebowzięte z radości, że jednak mimo wszystko pojedziemy! Siedziałam przy oknie i patrzyłam na miotający się wzdłuż peronu tłum.

Tak wyglądały pociągi w 1945 r. foto. Racławice.Net.

 Czym w owym czasie była podróż, wiedzą tylko ci, którym zły los kazał ruszyć w drogę. Brak taboru kolejowego, złe połączenia pomiędzy stacjami, zerwana łączność telefoniczna, zniszczone tory i mosty oraz niewypały niosące śmierć, oto najważniejsze przyczyny dla których podróż z miasta do miasta, była niebezpieczną wyprawą. Jechało się całymi tygodniami w prymitywnych warunkach, w zimnie i bez wody. Niebezpieczeństwo podróży zwiększały jeszcze częste napady na pociągi band, powstałych po zakończeniu wojny. Byli to przeważnie dezerterzy, bandy ludzi z lasy, z miłości do ojczyzny rabujący pociągi  i kryminaliści wypuszczeni z więzień. Świetnie uzbrojeni w broń maszynową, zatrzymywali pociągi, rabując i zabijając podróżnych. Czasami wywiązywały się prawdziwe bitwy pomiędzy napastnikami, a podróżnymi broniącymi swego dobytku, nierzadko równie dobrze uzbrojonymi. Wielu ludzi posiadało broń jeszcze z czasów okupacji.

Wybierając się w drogę, należało zaopatrzyć się w wodę i w żywność na czas podróży, oraz liczyć się z obawą, że można nie dojechać żywym do celu. Kolosalne zadanie zasiedlenia tak zwanych Ziem Odzyskanych natychmiast po wojnie, jak również brutalne wysiedlanie ludności polskiej z kresów wschodnich, spowodowało prawdziwą wędrówkę ludów. Wielu Polaków pozostawiwszy swoje domy, jechało na Zachód i Północ jako osiedleńcy. Inni wybierali się tam dorywczo, po prostu na szaber. ( bardzo modne słówko w owym czasie)

Jadą zza Buga. foto Forum Sokal - Fora. pl.

Ze Wschodu jechały całe transporty, wiozące ludność wypędzoną zza Buga i znad Niemna. Podróżowali całymi wsiami, wioząc resztę dobytku i opłakując pozostawione w dawnej ojczyźnie domy rodzinne i groby swoich przodków. Nikt tych ludzi nie pytał, czy chcą jechać w tak odległą podróż, dla nich jak na koniec świata. Po prostu rozkazano im wsiąść do pociągu i kwita!

Zbrodniczy pakt zawarty w Teheranie w 1943 r,pomiędzy Stalinem, a Rooseveltem, oraz drugi Jałtański, zawarty w 1945 r. przez Amerykę, Anglię i Rosję, zadecydował o losach milionów ludzkich istnień, wydzierając nam 1/3 terytorium od wieków polskiego i dając w zamian Dolny Śląsk i Pomorze, które mogły w przyszłości się stać zarzewiem nienawiści i zatargów między Polską, a państwem niemieckim. Ameryka, która do facto, wniosła najmniejszy wkład w czasie II wojny światowej, teraz współdecydowała o losach narodu, walczącego od pierwszego do ostatniego dnia wojny!

Przed zniszczoną Polską stanęło gigantyczne zadanie zasiedlenia nowych terytoriów. Na Zachód jechali robotnicy, żeby uruchomić nieczynne fabryki. Wybierali się w drogę całymi brygadami, z majstrami i inżynierami. Jechali profesorowie, by wskrzesić szkoły, uniwersytety i nieść oświatę. Byli też ludzie, którzy po powrocie z przymusowej pracy w Niemczech, lub z obozów koncentracyjnych, nie mieli już do czego i do kogo wracać, więc szli piechotą albo jechali na Dolny Śląsk, ażeby tam stworzyć sobie nową egzystencję. Często słyszało się gwarę warszawską, to mieszkańcy zrujnowanej stolicy udawali się na Ziemie Odzyskane, pozostawiając za sobą gruzy milionowego miasta, które na ich oczach umierało.

 Spoglądam z ciekawością na kłębiący się na peronie tłum, podziwiając różnorodność typów i strojów podróżnych. Właśnie pod oknem wagonu przebiega wytworna pani. Ma na sobie modny żakiet z baskinką i monstrualnie wypchane ramiona. Jej wiotka talia i szczupłe biodra, stanowią dysharmonię z potężnymi barami zawodowego zapaśnika – to efekt grubych poduszek poszerzających ramiona. Szyję elegantki otula puszysty lis, a jego długi ogon powiewa w okolicy pośladków damy. Nóżki w pantofelkach na wysokich korkach, chyboczą niebezpiecznie na podziurawionym peronie, grożąc skręceniem kostki. Na tym katowickim peronie istna wieża Babel! Obok głodomora z obozu koncentracyjnego, stoi młody mężczyzna w battledressie i wysokich oficerkach, rozmawiając z wynędzniałym żołnierzem w wojskowym szynelu i czapce z orzełkiem bez korony. Są tu i Włosi, Anglicy z obozu jenieckiego, a nawet Murzyn w uniformie armii amerykańskiej. Przewraca oczami do przechodzących kobiet, budząc ogólną sensację, niekoniecznie przyjazną.

Jestem już bardzo zmęczona burzliwymi przeżyciami dnia i zaczyna boleć mnie głowa od natłoku wrażeń. Ale ożywiam się natychmiast, kiedy nareszcie pociąg rusza. Budynki stacyjne coraz szybciej uciekają w tył, a przed nami widzę most. Stoi na wysokim nasypie, a pod nim w tunelu dostrzegam zachodzące słońce. Śmieszne, słońce w tunelu! Oby stało się dla nas dobrą wróżbą na przyszłość. Odwracam się od okna, sadowię wygodnie na twardej ławce i szybko zasypiam śniąc, że jesteśmy już w domu. c.d.n.

                                            -------------------------------------